Nên loại bỏ cuộc thi nghiên cứu khoa học dành cho học sinh

3 giờ trướcBài gốc

GS.TS Phạm Tất Dong. Ảnh: USSH

Nhận diện một đề tài nghiên cứu khoa học có dấu hiệu đạo văn

Trao đổi về nghi vấn liêm chính khoa học tại Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS và THPT năm học 2025-2026, GS.TS Phạm Tất Dong - Nhà giáo, nhà khoa học và hoạt động xã hội, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Khuyến học Việt Nam cho rằng đây không phải là hiện tượng cá biệt. Từ nhiều năm trước, ông từng nhận được phản ánh về những đề tài có dấu hiệu sao chép trong môi trường học đường.

"Không phải cứ gắn mác nghiên cứu là có giá trị khoa học". GS Phạm Tất Dong cho rằng, học sinh phổ thông hoàn toàn có thể tiếp cận khoa học, nhưng phải trong giới hạn phù hợp với điều kiện thực tế và trình độ lứa tuổi.

"Học sinh làm những đề tài mang tính tìm hiểu, khám phá, hoặc nghiên cứu ở mức độ phù hợp thì tôi nghĩ là hoàn toàn tốt. Nhưng nếu đề tài đã chạm tới những lĩnh vực đòi hỏi công nghệ cao, máy móc phức tạp, quy trình thử nghiệm chuyên sâu, thì phải đặt câu hỏi ngay: Các em lấy đâu ra điều kiện để làm thật", GS Dong nói.

Về cách nhận diện một đề tài có dấu hiệu sao chép hay không, GS Phạm Tất Dong cho rằng không chỉ dựa vào phần mềm kiểm tra, mà còn phải đối thoại trực tiếp với người thực hiện.

"Nếu muốn biết một đề tài có phải đạo văn hay không, cách đầu tiên là phải truy nguồn gốc tài liệu, đối chiếu xem nội dung từng xuất hiện ở đâu chưa. Chúng ta có thể kiểm tra tính liêm chính khoa học qua máy móc.

Nhưng quan trọng hơn, hãy gọi chính học sinh lên và hỏi: Em căn cứ vào đâu để làm đề tài này? Có bao nhiêu người đã nghiên cứu trước em? Em kế thừa cái gì và sáng tạo ở đâu? Nếu không trả lời được những câu hỏi đó, thì rất khó nói đây là một công trình nghiên cứu thực sự", GS Dong nhấn mạnh.

Theo GS Dong, trong nghiên cứu khoa học, kế thừa là điều bình thường, nhưng kế thừa không đồng nghĩa với việc "bê nguyên" hoặc chỉ thay đổi hình thức.

"Không ai phủ nhận tính kế thừa trong nghiên cứu. Nhưng muốn kế thừa thì phải chỉ ra được: Người đi trước đã làm đến đâu, còn khoảng trống nào chưa được giải quyết, mình đóng góp thêm điều gì mới. Nếu không làm rõ được ba điểm đó thì không thể coi là nghiên cứu nghiêm túc. Một đề tài đúng quy trình phải được thẩm định ngay từ đầu", GS Dong khẳng định.

GS Phạm Tất Dong nhấn mạnh, một đề tài nghiên cứu khoa học không thể được triển khai chỉ vì học sinh hoặc giáo viên "muốn làm là làm", mà phải có khâu thẩm định ban đầu.

"Ngay từ khi chọn đề tài, phải có người hướng dẫn, có người thẩm định xem hướng nghiên cứu đó có khả thi hay không, có đúng chuyên môn hay không, có đủ điều kiện thực hiện hay không. Nếu không có những bước này mà vẫn để làm, thì tức là quy trình đã có vấn đề ngay từ đầu", GS Tất Dong nêu quan điểm.

Theo ông, với những đề tài liên quan đến hóa học, sinh học, vật lý học, công nghệ, y dược…, câu hỏi đầu tiên phải là trường có đủ phòng thí nghiệm, thiết bị, vật liệu, quy trình an toàn và năng lực chuyên môn để triển khai hay không?

"Nếu không có điều kiện nghiên cứu thật, thì rất dễ dẫn tới tình trạng làm theo kiểu hình thức, hoặc vay mượn kết quả từ nơi khác".

Ảnh bằng chứng nghi vấn "đạo văn" trong nghiên cứu của học sinh trường THPT chuyên Lương Văn Tụy (tỉnh Ninh Bình) với những kết quả nghiên cứu đã được công bố. Ảnh: Diễn đàn liêm chính khoa học

Bệnh thành tích dẫn đến "đạo văn", nên xem xét loại bỏ cuộc thi

Liên quan đến việc nếu phát hiện sai phạm thì cần xử lý thế nào, GS Phạm Tất Dong cho rằng không thể chỉ dừng ở việc hủy giải hay phê bình học sinh, mà phải xem xét rõ trách nhiệm của người hướng dẫn và đơn vị tổ chức.

"Học sinh phổ thông nhiều khi chưa hiểu hết về chuẩn mực học thuật, chưa ý thức đầy đủ thế nào là sao chép, thế nào là vi phạm liêm chính khoa học.

Nhưng người lớn thì phải hiểu. Người hướng dẫn, giáo viên phụ trách, người duyệt đề tài, hội đồng chấm… tất cả đều phải có trách nhiệm".

Ông cho rằng, trong phần lớn các đề tài dự thi, học sinh không thể tự mình hoàn thành mọi khâu mà luôn có vai trò rất lớn của giáo viên hướng dẫn.

"Nếu có sai phạm, thì không thể chỉ hỏi học sinh. Cần xem xét ai là người duyệt đề tài này? Ai là người hướng dẫn? Ai xác nhận đây là một nghiên cứu đủ điều kiện để mang đi thi?"

GS Phạm Tất Dong

GS Tất Dong cho rằng nguyên nhân sâu xa của những vụ việc tương tự nằm ở hạn chế về nhận thức học thuật, ý thức kỷ luật nghiên cứu còn yếu và đặc biệt là bệnh thành tích trong giáo dục.

"Trình độ hiểu biết về nghiên cứu khoa học của nhiều người còn rất hạn chế, trong khi ý thức về kỷ luật nghiên cứu, kỷ luật công nghệ lại quá yếu. Chính điều đó dẫn đến những câu chuyện như thế này. Nhưng chi phối lớn nhất vẫn là bệnh thành tích - cứ nghĩ rằng nói dối, làm sai mà không ai biết, miễn là có giải thưởng, có thành tích để được khen. Thậm chí, có người nghĩ rằng chỉ cần có một đề tài nghe thật lớn, thật kêu, được giải cao, thì nhà trường sẽ có thêm danh tiếng.

Chính suy nghĩ đó rất nguy hiểm, vì nó khiến khoa học bị biến thành công cụ trang trí thành tích, thay vì là một quá trình học tập trung thực và nghiêm túc", GS Dong nói.

"Nếu không kiểm soát chặt, những cuộc thi kiểu này có thể phản tác dụng, làm tổn hại chính uy tín của giáo dục. Những nhà khoa học thực thụ khi nghe các đề tài phi thực tế như vậy thì họ sẽ không tin. Mà khi giới khoa học không còn tin, thì cuộc thi đó rất khó giữ được uy tín", ông Dong nêu quan điểm.

Từ thực tế trên, GS Phạm Tất Dong cho rằng Bộ Giáo dục và Đào tạo cần rà soát nghiêm túc toàn bộ quy trình tổ chức, lựa chọn đề tài, thẩm định và chấm giải đối với cuộc thi nghiên cứu khoa học dành cho học sinh.

"Nếu tiếp tục duy trì sân chơi này, thì phải làm thật nghiêm túc từ chọn đề tài, xét tính khả thi, điều kiện nghiên cứu, người hướng dẫn, cho tới kiểm tra đạo văn, đối chiếu nguồn tài liệu và phản biện chuyên môn", GS Dong khuyến nghị

Theo GS nếu làm không chặt, để những đề tài vượt quá khả năng thực tế vẫn được đưa đi thi, thì tranh cãi sẽ còn lặp lại.

"Nên xem xét loại bỏ cuộc thi này bởi ở trường phổ thông, điều kiện phòng thí nghiệm, thiết bị và môi trường nghiên cứu khoa học - công nghệ còn rất thiếu. Trong khi đó, để làm ra một đề tài nghiên cứu đúng nghĩa, học sinh cần có nền tảng chuyên môn, người hướng dẫn và cơ sở vật chất phù hợp," GS Phạm Tất Dong nêu quan điểm.

Trước đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tiếp nhận thông tin phản ánh về một số nghi vấn liên quan đến việc bảo đảm liêm chính khoa học trong Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông năm học 2025-2026.

Bộ Giáo dục và Đào tạo cho hay, đây là cuộc thi có tính chất mở. Do đó, công tác rà soát, hậu kiểm sau cuộc thi là một trong những nhiệm vụ quan trọng của ban tổ chức nhằm bảo đảm tính khách quan, minh bạch và tuân thủ quy định. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo các đơn vị chức năng, phối hợp với ban tổ chức cuộc thi, ban giám khảo và các tổ chức, cá nhân liên quan tiến hành kiểm tra, xác minh, làm rõ các nội dung phản ánh.

Trên cơ sở kết quả rà soát, xác minh, trong trường hợp phát hiện có vi phạm, Bộ Giáo dục và Đào tạo và ban tổ chức cuộc thi sẽ xem xét, xử lý nghiêm theo đúng quy chế của cuộc thi và các quy định pháp luật có liên quan, bảo đảm nguyên tắc khách quan, công bằng, minh bạch và nghiêm túc.

Hà Phương

Nguồn Phụ Nữ VN : https://phunuvietnam.vn/nen-loai-bo-cuoc-thi-nghien-cuu-khoa-hoc-danh-cho-hoc-sinh-238260330103737125.htm