Nghị quyết 80-NQ/TW: Xây dựng hệ giá trị để đẩy lùi nguy cơ 'loạn chuẩn'

5 giờ trướcBài gốc

Nghị quyết 80-NQ/TW ra đời trong "kỷ nguyên mới" không chỉ xác lập vị thế "ngang tầm" của văn hóa mà còn đặt ra nhiệm vụ cấp bách: Xây dựng các hệ giá trị để chấn chỉnh đạo đức xã hội. Trong bối cảnh bùng nổ không gian số kéo theo những biểu hiện lệch chuẩn, "loạn chuẩn" phức tạp, việc định hình chuẩn mực con người Việt Nam trở thành "hệ điều tiết" sống còn. Để làm rõ tầm vóc chiến lược này, phóng viên VOV đã có cuộc trao đổi với GS.TS Đinh Xuân Dũng, nguyên Phó chủ tịch chuyên trách Hội đồng Lý luận, Phê bình Văn học, Nghệ thuật Trung ương.

GS.TS Đinh Xuân Dũng, nguyên Phó chủ tịch chuyên trách Hội đồng Lý luận, Phê bình Văn học, Nghệ thuật Trung ương.

Bước phát triển mới về tư duy và xác lập các hệ giá trị cốt lõi

PV: Thưa GS.TS Đinh Xuân Dũng, so với các văn bản trước đây về văn hóa, Nghị quyết 80-NQ/TW được đánh giá có nhiều tư tưởng và cách tiếp cận mới. Theo ông, đâu là điểm mới đáng chú ý nhất của nghị quyết lần này đối với sự phát triển văn hóa Việt Nam hiện nay?

GS.TS Đinh Xuân Dũng: Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam ra đời trong bối cảnh có nhiều yêu cầu mới. Trước đó, Bộ Chính trị đã ban hành nhiều nghị quyết lớn về phát triển đất nước, đồng thời nghị quyết này cũng được chuẩn bị song song với văn kiện Đại hội XIV, nên đòi hỏi phải bảo đảm tính đồng bộ, nhất quán về tư duy và mục tiêu.

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn thời kỳ đổi mới và kế thừa các nghị quyết trước như Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII hay Nghị quyết 33, Nghị quyết 80 có bước phát triển mới, phù hợp với bối cảnh thế giới đang cạnh tranh mạnh mẽ không chỉ về kinh tế mà còn về văn hóa, trong đó “sức mạnh mềm” ngày càng quan trọng.

Điểm mới nổi bật trước hết là sự thay đổi trong nhận thức về vị trí của văn hóa. Nếu trước đây văn hóa thường được xác định là “nền tảng tinh thần”, thì nay được khẳng định là “nền tảng của sự phát triển bền vững của đất nước”, đồng thời được đặt như một trụ cột của phát triển, ngang với chính trị, kinh tế và xã hội. Điều này cho thấy văn hóa không còn đứng ngoài hay đi sau, mà trở thành một thành tố cấu thành của phát triển.

Cùng với đó, nghị quyết tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu “làm cho văn hóa thấm sâu vào đời sống xã hội”, nhưng với cách tiếp cận toàn diện hơn, không chỉ trong đời sống tinh thần mà cả trong kinh tế, chính trị, quản trị xã hội và các lĩnh vực khác. Theo đó, văn hóa cần được đặt ngay từ đầu trong quá trình thiết kế và triển khai các chính sách phát triển.

Một điểm đáng chú ý khác là sự xuất hiện của những khái niệm mới, thể hiện bước phát triển về tư duy lý luận. Trong đó, “văn hóa là hệ điều tiết của sự phát triển xã hội” nhấn mạnh vai trò tác động từ bên trong thông qua hệ giá trị, chuẩn mực và niềm tin, giúp con người tự điều chỉnh hành vi trong các mối quan hệ xã hội.

Nghị quyết cũng chuyển từ cách diễn đạt “phát triển ngang hàng” sang “phát triển ngang tầm” với kinh tế, chính trị và xã hội. Nếu “ngang hàng” thiên về sự so sánh mang tính định lượng, thì “ngang tầm” đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng, vị thế và đóng góp thực chất của văn hóa trong tổng thể phát triển đất nước. Điều này đòi hỏi văn hóa không chỉ hiện diện mà còn phải đạt tới tầm vóc tương xứng với giai đoạn phát triển mới.

Đồng thời, nghị quyết nhấn mạnh việc xây dựng các hệ giá trị gồm: hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam, coi đây là nền tảng định hướng xã hội trong bối cảnh xuất hiện những biểu hiện lệch chuẩn, “loạn chuẩn”.

Bên cạnh đó, nghị quyết không chỉ dừng ở định hướng mà còn đưa ra các chỉ tiêu cụ thể, trong đó có yêu cầu dành tối thiểu 2% ngân sách cho văn hóa, thể hiện cam kết về nguồn lực.

Ngoài ra, khái niệm “thế trận an ninh văn hóa” cũng được đặt ra, gắn với việc xây dựng nội lực, phát huy sức mạnh mềm và bảo vệ các giá trị văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập.

PV: Nhiều người cho rằng “hệ giá trị” vẫn còn là khái niệm khá trừu tượng. Theo ông, cần những cách tiếp cận nào để các hệ giá trị này đi vào đời sống cụ thể, thay vì chỉ dừng ở khái niệm?

GS.TS Đinh Xuân Dũng: Đại hội XIII đã đặt ra yêu cầu nghiên cứu, triển khai xây dựng các hệ giá trị. Trong 5 năm qua, nhiều cơ quan đã thực hiện các đề tài khoa học, kể cả cấp Nhà nước, nhưng vẫn chưa đi đến sự thống nhất đầy đủ về bốn hệ giá trị. Đến Nghị quyết 80, lần đầu tiên các hệ giá trị được xác định cụ thể, gồm: hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam.

Tuy nhiên, không thể nóng vội kỳ vọng các hệ giá trị này sớm trở thành hiện thực. Bởi lẽ, Việt Nam đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội – giai đoạn diễn ra sự đấu tranh phức tạp giữa những giá trị tốt đẹp với các biểu hiện lệch chuẩn, loạn chuẩn trong đời sống. Vì vậy, việc xác lập và hiện thực hóa hệ giá trị cần thời gian, không thể sốt ruột.

Một yêu cầu quan trọng là phải kiên trì và sáng tạo trong tổ chức thực hiện. Thực tế, hệ giá trị gia đình đang được triển khai với các định hướng như “ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh” và bước đầu cho thấy tác dụng trong việc định hướng sự phát triển của gia đình Việt Nam. Tuy vậy, hệ giá trị này cũng đang phải đối mặt với nhiều tác động phức tạp từ đời sống xã hội, đòi hỏi sự bảo vệ và củng cố thường xuyên. Đối với hệ giá trị văn hóa, quá trình triển khai cũng đang từng bước định hình theo các tiêu chí như dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học, hiện đại.

Nghị quyết 80 đã xác định rõ các hệ giá trị, nhưng để đưa vào đời sống và hiện thực hóa, cần một quá trình lâu dài. Điều này đòi hỏi sự quán triệt sâu sắc từ Trung ương đến địa phương, từ Ban chỉ đạo đến từng cơ sở. Thực tế cho thấy nhiều địa phương đang chủ động xây dựng hệ giá trị đặc thù, phù hợp với điều kiện riêng, và đây được xem là hướng đi đúng, góp phần bổ sung cho hệ giá trị quốc gia cũng như chuẩn mực con người Việt Nam.

Quá trình này mang tính lâu dài, khoa học, đòi hỏi sự kiên trì và sáng tạo, không thể hoàn thành trong một sớm một chiều. Nếu không bền bỉ triển khai, nguy cơ lệch chuẩn có thể xảy ra, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của xã hội.

Khơi dậy sức sống hệ giá trị Việt trong dòng chảy hiện đại và hội nhập

PV: Giới trẻ đang chịu ảnh hưởng mạnh từ nhiều luồng văn hóa toàn cầu. Theo ông, làm thế nào để hệ giá trị Việt Nam vẫn giữ được sức hấp dẫn và trở thành điểm tựa cho thế hệ trẻ?

GS.TS Đinh Xuân Dũng: Ở đây cần chú ý cả hai mặt. Thứ nhất, Nghị quyết 80 nhấn mạnh rất nhiều đến yếu tố “hiện đại”. Ngay trong hệ giá trị văn hóa cũng không chỉ dừng ở dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học mà còn bổ sung yếu tố hiện đại; nền văn hóa, xuất bản, báo chí đều phải vươn lên theo hướng hiện đại. Vì vậy, việc con người Việt Nam, đặc biệt là thế hệ trẻ, tiếp cận các giá trị hiện đại trong bối cảnh hội nhập quốc tế là một xu thế tất yếu, không thể né tránh hay ngăn cản.

Tuy nhiên, Nghị quyết cũng khẳng định một nguyên tắc rất quan trọng: đi tới hiện đại phải bắt đầu từ truyền thống, từ gốc rễ dân tộc. Đây là mối quan hệ biện chứng giữa dân tộc và quốc tế, giữa truyền thống và hiện đại. Thực tế hiện nay, một số hiện tượng văn hóa trong giới trẻ đang vận động theo hướng này; dù thành công chưa rõ ràng, nhưng xu hướng là đáng ghi nhận.

Ngược lại, nếu tách rời khỏi truyền thống, khỏi nền tảng dân tộc thì không phải là hiện đại mà là mất gốc. Như cách ví von, có thể cắt bỏ cành lá nhưng nếu còn gốc thì cây vẫn sống; còn khi mất gốc thì cây sẽ chết. Vì thế, truyền thống, bản sắc dân tộc chính là nền tảng, còn hiện đại là sự phát triển vươn lên từ nền tảng đó.

Do đó, cần ủng hộ những tìm tòi theo hướng hiện đại, nhưng phải đi từ truyền thống đến hiện đại, từ dân tộc đến quốc tế. Càng mang đậm bản sắc dân tộc thì càng có khả năng đạt giá trị quốc tế, như trong lĩnh vực điện ảnh: những tác phẩm đi sâu vào bản sắc dân tộc thường có sức lan tỏa rộng hơn.

Đồng thời, sự phát triển ấy cũng phải gắn với tư duy hiện đại, với các hệ hình tư duy mới để hòa vào dòng chảy của văn minh nhân loại. Đây chính là một thách thức lớn đối với văn hóa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước đang bước vào một thời kỳ phát triển mới.

PV: Theo ông, vai trò của các chủ thể trong xã hội cần được phát huy ra sao để các hệ giá trị thực sự đi vào đời sống?

GS.TS Đinh Xuân Dũng: Nghị quyết 80 nhấn mạnh việc phát huy toàn bộ các chủ thể trên nhiều lĩnh vực để đưa văn hóa vào đời sống, trong đó có việc xây dựng và hiện thực hóa các hệ giá trị. Theo đó, vai trò của các chủ thể là hết sức quan trọng.

Trước hết, toàn bộ hệ thống chính trị phải vào cuộc, phải thấu hiểu những quan điểm mới về văn hóa và cụ thể hóa thành các chương trình, dự án trong lĩnh vực mình phụ trách. Hệ thống này bao gồm nhiều thành phần như công đoàn, phụ nữ, thanh niên, công nhân, doanh nghiệp… tất cả đều phải tham gia.

Nghị quyết cũng nhấn mạnh vai trò tiên phong của các lực lượng quan trọng như văn nghệ sĩ, trí thức, doanh nghiệp, doanh nhân. Đồng thời, đặc biệt coi trọng vai trò của nhà trường. Nếu các hệ giá trị không được đưa vào nhà trường, nếu môi trường giáo dục bị tác động tiêu cực của kinh tế thị trường, thì không chỉ ảnh hưởng đến thế hệ hiện tại mà còn tác động lâu dài đến các thế hệ sau. Đây là một thách thức lớn, bên cạnh những thành tựu đã đạt được.

Trong các lực lượng, thanh niên được xem là lực lượng rất quan trọng, có vai trò đặc biệt trong hiện tại và tương lai, gắn với việc hình thành và lan tỏa hệ giá trị trong xã hội.

Đối với lĩnh vực văn hóa, văn học nghệ thuật, yêu cầu đặt ra là cần những tài năng, những người tâm huyết, am hiểu và gắn bó với đời sống. Thông qua sáng tạo, họ có vai trò nuôi dưỡng và khẳng định các hệ giá trị trong thực tiễn.

Văn học nghệ thuật không chỉ góp phần tôn vinh những giá trị tích cực mà còn cần có năng lực phê phán, đấu tranh với các biểu hiện tiêu cực đang cản trở sự phát triển của con người Việt Nam. Điều này đòi hỏi giới văn học nghệ thuật phải có sự chuyển mình mạnh mẽ, phát huy vai trò bảo vệ những giá trị tốt đẹp, đồng thời đấu tranh với cái xấu, cái tiêu cực, góp phần hiện thực hóa các hệ giá trị trong đời sống xã hội.

PV: Xin cảm ơn ông!

Hà Phương/VOV.VN

Nguồn VOV : https://vov.vn/van-hoa/nghi-quyet-80-nqtw-xay-dung-he-gia-tri-de-day-lui-nguy-co-loan-chuan-post1276884.vov