Người anh hùng một lòng yêu nước, thương dân

4 giờ trướcBài gốc

Anh hùng dân tộc (AHDT) Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân sinh năm 1830 ở làng Tịnh Hà, huyện Kiến Hưng, tỉnh Định Tường, nổi tiếng thông minh, học giỏi, đỗ thủ khoa kỳ thi năm 1852 nên Nguyễn Hữu Huân thường được gọi là “Thủ khoa Huân”.

3 LẦN KHỞI NGHĨA CHỐNG THỰC DÂN PHÁP

Năm 1859, thực dân Pháp đem quân đánh thành Gia Định. Lúc này, Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân đang phụ trách việc học hành, thi cử ở Kiến Hưng, với chức Giáo thụ.

Tượng đài Anh hùng dân tộc Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân hiên ngang, sừng sững bên bờ sông Tiền thơ mộng. Ảnh: TƯ LIỆU

Thời điểm này, phong trào “Nam kỳ kháng Pháp” dấy lên mạnh mẽ. Trong đó, ở Định Tường - quê hương của ông - nổi bật nhất là những hoạt động của tri phủ Trần Xuân Hòa (tức Phủ Cậu).

Tháng 4-1861, Pháp tiến quân đánh Định Tường. Phủ Cậu dũng cảm dẫn đầu nghĩa quân chống trả kịch liệt. Không may bị giặc bắt, ông đã tự tử.

Thời gian này, Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân từ bỏ chức Giáo thụ, liên kết với các nhà yêu nước trong miền, kiên quyết đánh giặc giữ đất, ông đã đứng ra chiêu mộ nghĩa quân, dựng cờ khởi nghĩa ở vùng Mỹ Quý - Thuộc Nhiêu, đánh thắng nhiều trận, gây cho địch nhiều khó khăn.

Nhưng chính vào lúc đó, triều đình Huế lại nhu nhược ký “Hàng ước 1862”, cắt đất 3 tỉnh miền Đông (Gia Định, Định Tường, Biên Hòa) “nhường” cho Pháp. Đồng thời, triều đình Huế ra lệnh đình chỉ tất cả các hành động kháng Pháp trên địa bàn.

Trước tình hình đó, Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân đem toàn bộ lực lượng của mình đứng dưới cờ của Bình Tây Đại nguyên soái Trương Định ở căn cứ Tân Hòa (Gò Công), tiếp tục đánh giặc và được phong làm Phó Quản đạo.

Phó Quản đạo Nguyễn Hữu Huân được phân công chỉ huy đánh Pháp trên mặt trận từ Tân An đến Mỹ Tho, gây cho quân xâm lược nhiều tổn thất.

Đầu năm 1863, trong một lần Pháp bất ngờ đem quân đánh úp, Phó Quản đạo Nguyễn Hữu Huân bị giặc bắt, đưa về giam ở Sài Gòn. Giặc tìm mọi cách dụ dỗ, mua chuộc, ông đều mạnh mẽ cự tuyệt. Nhân lúc chúng sơ hở, ông đã vượt ngục, trốn thoát.

Bấy giờ, căn cứ Tân Hòa của AHDT Trương Định cũng đã bị Pháp tiến đánh dữ dội và thất thủ. Sau khi trở về với nghĩa quân, ông được phân công đến vùng Chợ Gạo, xây dựng căn cứ Bình Cách (huyện Chợ Gạo trước đây).

Trong lần khởi nghĩa thứ hai này, từ căn cứ Bình Cách, Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân đã chỉ huy nghĩa quân tỏa đi đánh Pháp ở Chợ Gạo, Mỹ Quý (Cai Lậy), Thuộc Nhiêu (Châu Thành), Mỹ Tho…, tiếp tục gây cho chúng nhiều tổn thất.

Giữa năm 1863, giặc Pháp tập trung lực lượng tấn công Bình Cách. Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân đã chỉ huy nghĩa quân chiến đấu rất anh dũng, khiến địch phải rất vất vả mới chiếm được căn cứ này.

Cuối năm 1863, người Pháp lại tập trung lực lượng, tấn công căn cứ Thuộc Nhiêu. Nghĩa quân phải bỏ Thuộc Nhiêu, rút vào Đồng Tháp Mười. Tại đây, Thủ khoa Huân đã gặp Thiên Hộ Dương (tức Võ Duy Dương).

Hai người thống nhất hành động: Võ Duy Dương vào Đồng Tháp Mười; Nguyễn Hữu Huân sang An Giang, chỉ huy cuộc vận động dân chúng ở đây, quyên góp, ủng hộ nghĩa quân Đồng Tháp Mười.

Những hoạt động của Thủ khoa Huân ở An Giang khiến Pháp rất lo ngại. Chúng gây áp lực với Tổng đốc An Giang là Phan Khắc Thuận, đòi phải bắt Thủ khoa Huân giao nộp.

Thấy Phan Khắc Thuận còn chần chừ, chúng liền phái ngay 500 quân cùng nhiều đại bác từ Oudong (Campuchia) tới, đe dọa tấn công An Giang.

Vậy là Tổng đốc Phan Khắc Thuận phải vội bắt ngay Nguyễn Hữu Huân nộp cho Pháp.

Lần bị bắt thứ hai này, Thủ khoa Huân lại bị giặc đưa về Sài Gòn. Chúng lại tìm mọi cách dụ dỗ, mua chuộc ông nhưng không thành. Vào ngày 22-8-1864, giặc đưa ông ra tòa, kết án 10 năm tù khổ sai, đày biệt xứ đi Cayenne (thuộc địa của Pháp ở Trung Mỹ).

Cách đây 151 năm, trong bối cảnh nửa sau thế kỷ thứ XIX, thực dân Pháp từng bước xâm lược nước ta.

Lúc bấy giờ, nhiều văn thân, sĩ phu yêu nước đã không khuất phục, đứng lên lãnh đạo, cùng Nhân dân dựng cờ khởi nghĩa, chiến đấu để bảo vệ quê hương, đất nước.

Trong phong trào yêu nước ấy, người trí thức yêu nước AHDT Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân đã để lại những dấu ấn lịch sử đặc biệt với 3 lần nổi dậy khởi nghĩa đấu tranh chống thực dân Pháp.

Khổ sai ở Cayenne được 5 năm, Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân nhận lệnh “ân xá” và được đưa về Sài Gòn “quản thúc tại gia” (tức tại nhà của Tổng đốc Đỗ Hữu Phương - là “bạn học” từ ngày trẻ), làm lại chức Giáo thụ, dạy học các “sinh đồ” vùng Chợ Lớn.

Lúc này, những bạn chiến đấu của ông - các thủ lĩnh nghĩa quân lừng lẫy: Trương Định, Võ Duy Dương... đều đã hy sinh. Tuy nhiên, ông vẫn kiên trì, bền bỉ một lòng đánh giặc giữ đất, chuẩn bị khởi nghĩa lần thứ ba.

Công việc đang tiến hành thì Pháp dò biết, huy động lực lượng đàn áp, bắt được cả thuyền chuyển vũ khí của ông. Ông vội trốn khỏi nhà Tổng đốc Đỗ Hữu Phương, tìm đường trở lại Mỹ Tho.

Tại đây, ông gặp thủ lĩnh Âu Dương Lân và được dân chúng nhiệt thành ủng hộ, phát động khởi nghĩa lần thứ ba, lấy Bình Cách làm căn cứ trung tâm.

Nghĩa quân khắp nơi theo về rất đông, giúp mở rộng địa bàn hoạt động đánh Pháp lần thứ ba của ông, kéo dài từ Mỹ Tho đến Mỹ Quý - Cai Lậy.

Nhưng bấy giờ cũng là lúc người Pháp - vừa dùng sức ép chính trị vừa huy động lực lượng quân sự và trước sự lúng túng, nhu nhược của triều đình Huế - đã tiến chiếm lấy nốt 3 tỉnh miền Tây (Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên).

Cuối năm 1874, giặc tấn công dữ dội vào căn cứ Bình Cách. Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân phải bỏ căn cứ, thoát về Chợ Gạo.

Hoạt động ở đó một thời gian, đến tháng 3-1875 tìm đường trở về vùng Tân An, trong hoàn cảnh vẫn bị Pháp và tay sai truy lùng ráo riết. Do bị phản bội, chỉ điểm, Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân sa vào tay giặc lần thứ 3.

“TIẾT NGHĨA VẪN LƯU CÙNG VŨ TRỤ”

Bắt được ông và những chiêu trò dụ dỗ, mua chuộc như các lần trước, thế nhưng, trước sau ông vẫn cự tuyệt thẳng thừng. Về phía Pháp, biết không thể lung lạc được, chúng quyết định giết ông và tổ chức hành quyết ông. Ngày rằm tháng Tư năm Ất Hợi (nhằm ngày 19-5-1875), Pháp đem tàu thủy chở ông theo dòng Bảo Định Giang về Mỹ Tịnh An để hành quyết vào lúc chính ngọ (12 giờ trưa).
Trước khi lên đoạn đầu đài, ông vẫn kịp làm một bài thơ tuyệt mệnh gửi về nhà để tỏ rõ khí tiết của mình. Sau này bài thơ được cụ Phan Bội Châu dịch là:
Ruổi dong vó ngựa trả thù chung
Binh bãi cho nên mạng phải cùng
Tiết nghĩa vẫn lưu cùng vũ trụ
Hơn thua sá kể với anh hùng
Nổi xung mất vía quân hồ lỗ
Quyết thác không hàng rạng núi sông
Tho Thủy ngày rày pha máu đỏ
Đảo rồng hiu hắt ngọn thu phong.

Tuy sự nghiệp cứu nước chưa thành, ước nguyện chưa đạt, nhưng AHDT Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân đã để lại cho đời tấm gương về lòng yêu nước, thương dân; về tinh thần kiên trung, bất khuất; về phẩm chất thắng không kiêu, bại không nản, tiền tài, danh vọng, uy vũ không thể khuất phục một con người sống có lý tưởng cao đẹp vì đất nước độc lập, vì hạnh phúc của Nhân dân.

Với lòng tôn kính AHDT Nguyễn Hữu Huân, Đảng bộ và Nhân dân Tiền Giang, nay là tỉnh Đồng Tháp luôn quan tâm trùng tu, tôn tạo các di tích từng gắn liền với cuộc đời và hoạt động chống Pháp của ông.

Đền thờ Nguyễn Hữu Huân tại xã Hòa Tịnh, huyện Chợ Gạo (nay là xã Mỹ Tịnh An, tỉnh Đồng Tháp), đặc biệt là Tượng đài Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân sừng sững ở trung tâm phường Mỹ Tho, bên bờ sông Tiền hiền hòa, thơ mộng như là biểu tượng hào hùng và khí phách quật khởi của Nhân dân tỉnh nhà.

Đền thờ và lăng mộ của AHDT Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa quốc gia vào tháng 6-1987.

Hằng năm, Lễ tưởng niệm AHDT Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân được tổ chức rất trang trọng vào ngày 14 và 15-4 âm lịch và đông đảo Nhân dân đến dâng hương, tưởng niệm.

HỒNG LÊ

(tổng hợp)

Nguồn Đồng Tháp : https://baodongthap.vn/nguoi-anh-hung-mot-long-yeu-nuoc-thuong-dan-a241442.html