Nhà sàn, nơi lưu giữ hồn người Thái Tây Bắc

5 giờ trướcBài gốc

Nhà sàn của người Thái Tây Bắc thường được dựng bằng gỗ pơ mu, nghiến hoặc xoan, mái lợp lá gianh hoặc ngói đất nung. Cột nhà cao, vững chãi, nâng nền nhà cách mặt đất chừng hai mét để tránh ẩm thấp và thú rừng. Bên dưới sàn thường là nơi để nông cụ, củi khô; bên trên là không gian sinh hoạt của cả gia đình.

Với người Thái, dựng nhà là một sự kiện trọng đại. Từ khâu chọn đất, chọn hướng, đẽo cột cho đến ngày dựng mái. Ông Quàng Văn Puôn, ở Bản Lọng Hạng, xã Mường É, tỉnh Sơn La cho biết về các quy trình để làm được ngôi nhà sàn của người Thái: “Đầu tiên là lên rừng chặt gỗ, phải tìm gỗ làm cột trước, sau đó mới chọn gỗ làm kèo, rồi đến ván sau đó mới đến chặt che bương để làm sàn. Sau khi chặt đủ gỗ rồi mới đi tìm ngói lợp nhà, tập hợp đủ tất cả các vật liệu rồi mới bắt đầu san nền nhà cho bằng phẳng và đi nhờ thầy mo tìm ngày lành tháng tốt để dựng nhà và lên nhà mới”.

Nhà sàn truyền thống của đồng bào Thái Tây Bắc

Sau khi chuẩn bị đầy đủ vật liệu để làm nhà, bà con trong bản sẽ cùng nhau góp công, góp sức để dựng nhà. Khi nhà hoàn thành, cả bản tổ chức lễ mừng, uống rượu cần, múa xòe chung vui cùng gia chủ. Không chỉ mừng nhà mới, đó còn là dịp để người dân thể hiện tinh thần đoàn kết, tương trợ – một nét đẹp lâu đời trong văn hóa Thái.

Trong quan niệm truyền thống của người Thái Tây Bắc, ngôi nhà sàn không đơn thuần là nơi sinh sống mà còn là không gian văn hóa – tâm linh gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của mỗi gia đình, dòng họ. Bởi vậy, trong ngôi nhà sàn tồn tại nhiều điều kiêng kỵ được tuân thủ nghiêm ngặt. Gian thờ tổ tiên luôn được đặt ở vị trí trang trọng, linh thiêng, kiêng ngồi quay lưng, duỗi chân hay nói cười ồn ào, đồng thời hạn chế người lạ tiếp cận. Cầu thang nhà sàn cũng mang ý nghĩa phân biệt vai vế, giới tính; phụ nữ thường kiêng đi cầu thang chính, nhất là trong những dịp cúng lễ. Việc bố trí chỗ ngủ trong nhà tuân theo trật tự trên dưới, con cháu kiêng ngủ gần gian thờ, kiêng nằm quay chân ra cửa... Những điều kiêng kỵ ấy không chỉ thể hiện niềm tin tâm linh mà còn góp phần giữ gìn nề nếp gia đình, tôn ti trật tự và làm nên bản sắc văn hóa đặc trưng của người Thái vùng Tây Bắc.

Nhà sàn hiện nay đã được cách tân theo hướng hiện đại hơn

Ông Quàng Văn Puôn, ở Bản Lọng Hạng, xã Mường É, tỉnh Sơn La cho biết thêm: “Ngoài ra còn những điều kiêng kỵ khác như ngày làm cơm giỗ trong gia đình là không được mua bán, không được lấy đồ ra khỏi nhà. Và trong ngày dựng nhà cũng không được làm những điều tương tự. Phụ nữ và các bé gái sẽ không được vào gian thờ tổ tiên, chỉ khi già mới được vào”.

Ngày nay, cùng với quá trình đô thị hóa và sự thay đổi trong điều kiện kinh tế, nhiều gia đình người Thái Tây Bắc đã chuyển sang xây dựng nhà ở kiên cố theo lối hiện đại. Không ít ngôi nhà sàn truyền thống bị cải tạo, thay đổi vật liệu, hoặc dần vắng bóng trong bản làng.

Nhà sàn hiện đại

Trăn trở về nguy cơ mai một các giá trị văn hóa gắn liền với nhà sàn, nhiều cộng đồng người Thái đã nỗ lực bảo tồn nhà sàn truyền thống. Một số địa phương triển khai các chương trình phục dựng nhà sàn, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng, tạo sinh kế cho người dân. Quan trọng hơn, ý thức giữ gìn nhà sàn đang dần được truyền lại cho thế hệ trẻ như một trách nhiệm đối với cội nguồn.

Là thế hệ trẻ dân tộc Thái, anh Lường Văn Âm, Bản Phai Cộng, xã Chiềng Sinh, tỉnh Điện Biên bày tỏ: “Từ thời ông bà, cha mẹ đã ở nhà sàn rồi. Với bản thân tôi, là một người chuyên đi dựng nhà sàn cho bà con trong vùng thì tôi luôn tâm đắc với thiết kế nhà sàn của dân tộc mình. Hiện nay tôi cũng đang ở nhà sàn và sau này nếu nhà sàn chưa bị hỏng, xuống cấp thì tôi vẫn sẽ tiếp tục ở nhà sàn theo phong tục của dân tộc mình”.

Nhiều bản làng người Thái Tây Bắc vẫn gìn giữ nếp nhà sàn truyền thống

Người già trong bản Thái Tây Bắc vẫn nói: “Còn nhà sàn là còn bản, còn hồn người Thái”. Bởi thế, giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, việc giữ gìn nhà sàn không chỉ là bảo tồn một kiểu kiến trúc truyền thống, mà còn là gìn giữ mạch nguồn văn hóa của cộng đồng đã gắn bó bền bỉ với núi rừng Tây Bắc, cần được đồng bào Thái cùng nhau phát huy.

Cà Thành/VOV-Tây Bắc

Nguồn VOV : https://vov.vn/van-hoa/nha-san-noi-luu-giu-hon-nguoi-thai-tay-bac-post1269175.vov