Nhà trường dạy gì trong kỷ nguyên AI?

một ngày trướcBài gốc

AI đang dần trở thành một dạng hạ tầng xã hội mới, tác động đến cách con người làm việc, giao tiếp và học tập

Làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ làm rung chuyển thị trường lao động mà còn đặt ra thách thức mang tính nền tảng đối với mô hình giáo dục vốn hình thành từ thời đại công nghiệp.

Trong một cuộc phỏng vấn podcast được lan truyền rộng rãi gần đây, tỷ phú công nghệ Elon Musk dự đoán trong vòng ba đến bảy năm tới, thế giới sẽ đồng thời chứng kiến “tình trạng mất việc làm trên diện rộng” và “mức độ dư dả chưa từng có”. Nhận định này thường được hiểu dưới góc độ kinh tế - việc làm, nhưng đồng thời cũng có thể xem như một cảnh báo đối với lĩnh vực giáo dục, nơi đào tạo nguồn nhân lực cho tương lai.

Dù Trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) có xuất hiện trước năm 2030 hay không, với hình dung về “một hệ thống sở hữu đầy đủ các năng lực nhận thức như con người” như một số lãnh đạo công nghệ từng đề cập, thì thực tế hiện nay cho thấy AI đang phát triển theo cấp số nhân và ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống. Từ công cụ hỗ trợ tìm kiếm thông tin, soạn thảo văn bản, đến phân tích dữ liệu, lập trình, AI đang dần trở thành một dạng hạ tầng xã hội mới, tác động đến cách con người làm việc, giao tiếp và học tập.

Khi “trí tuệ” không còn khan hiếm

Một trong những thay đổi mang tính bước ngoặt mà AI đem lại là làm lung lay cách con người định nghĩa về trí tuệ và tri thức. Khi có quan điểm cho rằng “trí tuệ sắp trở thành một loại hàng hóa”, hàm ý ở đây là khả năng truy cập và xử lý tri thức phổ quát sẽ không còn là lợi thế hiếm có của một nhóm nhỏ được đào tạo bài bản. Với tốc độ học hỏi và xử lý thông tin vượt xa con người, AI đang làm thay đổi căn bản mối quan hệ giữa con người và tri thức.

Lịch sử cho thấy mỗi bước tiến công nghệ lớn đều kéo theo sự thay đổi sâu sắc trong cách tri thức được lưu giữ và lan truyền. Từ ngôn ngữ nói sang chữ viết, từ in ấn đến phát thanh, truyền hình và sau đó là internet, mỗi giai đoạn đều mở rộng phạm vi tiếp cận thông tin.

Sự xuất hiện của AI tạo sinh đang tiếp tục chuỗi chuyển dịch này ở một cấp độ mới: các mô hình ngôn ngữ lớn có thể trả lời gần như tức thì nhiều câu hỏi thực tế; một thiết bị di động nhỏ gọn có thể kết nối người dùng với kho tri thức tích lũy của nhân loại qua nhiều thế kỷ.

AI đang làm thay đổi căn bản mối quan hệ giữa con người và tri thức

Trong bối cảnh đó, việc sở hữu nhiều thông tin không còn đồng nghĩa với năng lực vượt trội như trước đây. Thay vào đó, khả năng đặt câu hỏi đúng, đánh giá thông tin, tư duy phản biện và vận dụng tri thức vào bối cảnh cụ thể trở nên quan trọng hơn.

Mô hình giáo dục “dây chuyền” lộ rõ giới hạn

Những biến đổi này đặt giáo dục trước một thời điểm mang tính bước ngoặt. Nhiều giáo viên và học sinh trên thế giới đang tích cực làm quen với các công cụ AI như ChatGPT, DeepSeek hay các hệ thống học tập thông minh khác. Tuy nhiên, thách thức lớn hơn không nằm ở việc sử dụng thành thạo công cụ, mà ở chỗ phải xem xét lại logic vận hành của toàn bộ hệ thống giáo dục.

Mô hình giáo dục đại trà, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ thời đại công nghiệp, vốn nhấn mạnh tính chuẩn hóa, thi cử và truyền đạt khối lượng kiến thức lớn trong thời gian ngắn. Cách tiếp cận này từng phù hợp với nhu cầu đào tạo lực lượng lao động cho nền kinh tế sản xuất hàng loạt. Nhưng trong bối cảnh AI có thể đảm nhiệm ngày càng nhiều công việc mang tính lặp lại, kể cả lao động trí óc, mô hình “nhồi nhét kiến thức” bộc lộ rõ hạn chế.

Chính khái niệm “học” đang được định nghĩa lại. Thay vì tập trung vào ghi nhớ và giải quyết bài tập theo khuôn mẫu, giáo dục được cho là cần chuyển trọng tâm sang phát triển năng lực: tư duy độc lập, sáng tạo, hợp tác, khả năng học suốt đời và thích ứng với thay đổi.

Vai trò của giáo viên thay đổi

Sự trỗi dậy của AI cũng làm thay đổi vai trò truyền thống của giáo viên. Nếu trước đây, thầy cô giáo được xem là “nguồn cung cấp tri thức” chính trong lớp học, thì nay học sinh có thể tiếp cận lượng thông tin khổng lồ chỉ qua vài thao tác trên thiết bị cá nhân. So với năng lực lưu trữ và xử lý dữ liệu của AI, tri thức của một cá nhân, dù giàu kinh nghiệm đến đâu, vẫn có giới hạn.

Sự trỗi dậy của AI cũng làm thay đổi vai trò truyền thống của giáo viên

Điều này làm thu hẹp khoảng cách tri thức giữa thầy và trò, đặc biệt trong bối cảnh thế hệ trẻ lớn lên cùng công nghệ số. Tuy nhiên, thay đổi này không đồng nghĩa vai trò của giáo viên suy giảm, mà chuyển dịch sang những nhiệm vụ khác: hướng dẫn phương pháp học, hỗ trợ phát triển tư duy, định hướng giá trị, và đồng hành cùng học sinh trong quá trình trưởng thành.

Khi nội dung kiến thức có thể được máy móc hỗ trợ truyền tải, nhiệm vụ “nuôi dưỡng con người” trở thành trọng tâm. Đây là yêu cầu cao, đòi hỏi giáo viên không chỉ vững chuyên môn mà còn có năng lực sư phạm, tâm lý và khả năng thích ứng với công nghệ mới.

Từ bằng cấp đến năng lực thực tiễn

Sự phát triển của AI cũng có thể tác động đến cách xã hội nhìn nhận bằng cấp. Có những trường hợp doanh nghiệp công nghệ chú trọng nhiều hơn đến kỹ năng thực tế và khả năng giải quyết vấn đề, thay vì chỉ dựa vào hồ sơ học vấn. Dù chưa thể coi đây là xu hướng phổ biến, điều này cho thấy tiêu chí đánh giá nhân lực đang có dấu hiệu thay đổi.

Ở tầm vĩ mô, câu chuyện giáo dục không chỉ là vấn đề của từng cá nhân hay nhà trường, mà liên quan trực tiếp đến năng lực cạnh tranh quốc gia trong tương lai. Việc xây dựng hệ thống học tập linh hoạt hơn, tích hợp công nghệ, đồng thời chú trọng phát triển phẩm chất và năng lực người học, đang được xem là hướng đi cần thiết.

Trong bối cảnh cửa sổ chuyển đổi ngày càng thu hẹp, cải cách giáo dục theo hướng thích ứng với kỷ nguyên AI không còn là lựa chọn, mà trở thành yêu cầu cấp thiết. Thách thức đặt ra là làm thế nào để tận dụng công nghệ như một công cụ hỗ trợ, trong khi vẫn giữ được bản chất nhân văn của giáo dục - bồi dưỡng con người toàn diện, có năng lực, có trách nhiệm và khả năng sống, làm việc trong một thế giới nhiều biến động.

Hồng Nhung

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/nha-truong-day-gi-trong-ky-nguyen-ai-10407238.html