Nhận diện vũ khí: Bên trong kho tên lửa của Iran - Chương trình không gian và lo ngại về năng lực tầm xa

3 giờ trướcBài gốc

Chương trình không gian và những lo ngại về năng lực tên lửa tầm xa

Chương trình vệ tinh của Iran từ lâu đã trở thành điểm nóng trong các tranh cãi ngoại giao do tính chất lưỡng dụng của công nghệ phóng.

Về nguyên lý, phương tiện mang vệ tinh có thể đưa tải trọng vào quỹ đạo, nhưng cũng có thể mang đầu đạn của tên lửa đạn đạo tầm xa. Vì vậy, mỗi vụ phóng vệ tinh của Iran thường làm dấy lên lo ngại ở phương Tây rằng các thử nghiệm này có thể rút ngắn thời gian để Tehran phát triển tên lửa đạn đạo liên lục địa (ICBM).

Simorgh là tên lửa hai tầng sử dụng nhiên liệu lỏng, cao khoảng 27m, có khả năng đưa vệ tinh lên quỹ đạo ở độ cao khoảng 500km. Ảnh: Bộ Quốc phòng Iran

Cho đến nay, Iran chưa thử nghiệm bất kỳ tên lửa nào được xếp loại ICBM, thường được định nghĩa là có tầm bắn trên 5.500km. Những tên lửa có tầm bắn xa nhất được xác nhận của nước này hiện vẫn ở khoảng 2.000km. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng những tiến bộ trong chương trình không gian cho thấy khoảng cách tới năng lực ICBM chủ yếu phụ thuộc vào quyết định chính trị và các thử nghiệm bổ sung, chứ không phải những rào cản kỹ thuật cơ bản.

Những nỗ lực xây dựng năng lực phóng vệ tinh của Iran bắt đầu với việc thành lập Cơ quan Vũ trụ Iran vào tháng 2-2004. Năm 2008, nước này tiến hành thử nghiệm tên lửa do mình phát triển với vụ phóng tên lửa thăm dò Kavoshgar-1.

Cột mốc quan trọng diễn ra vào tháng 2-2009, khi Iran trở thành quốc gia thứ 9 trên thế giới tự phóng vệ tinh do mình chế tạo vào quỹ đạo. Khi đó, tên lửa hai tầng Safir đã đưa vệ tinh Omid vào quỹ đạo Trái Đất tầm thấp, cho thấy Iran đã đạt được năng lực cơ bản trong việc chế tạo và vận hành tên lửa nhiều tầng.

Safir, có nghĩa là “Đại sứ”, được phát triển từ phiên bản mở rộng của tên lửa đạn đạo Shahab-3. Tên lửa sử dụng động cơ Shahab cho tầng đầu và một tầng thứ hai nhỏ hơn để đưa tải trọng vào quỹ đạo. Trong giai đoạn 2009-2015, Safir thực hiện nhiều vụ phóng, đưa các vệ tinh nhỏ nặng dưới 50kg lên quỹ đạo thấp.

Trên nền tảng này, Iran tiếp tục phát triển tên lửa mang vệ tinh Simorgh, được giới thiệu năm 2010. Simorgh là tên lửa hai tầng sử dụng nhiên liệu lỏng, cao khoảng 27m, có khả năng đưa vệ tinh nặng khoảng 250kg lên quỹ đạo ở độ cao khoảng 500km.

Iran phóng vệ tinh trinh sát Noor-3 lên quỹ đạo vào tháng 9-2023 bằng tên lửa Qased. Ảnh: iranintl.com

Kể từ khi ra mắt, Simorgh đã trải qua 7 lần phóng, trong đó có 4 lần thành công và 3 lần thất bại.

Tuy nhiên, sự phát triển của hệ thống này cũng làm dấy lên lo ngại trong cộng đồng quốc tế. Một số nhà phân tích cho rằng các động cơ và cấu trúc của Simorgh có nhiều điểm tương đồng với công nghệ cần thiết cho tên lửa đạn đạo tầm xa. Theo một số đánh giá, nếu được chuyển đổi thành tên lửa đạn đạo, Simorgh có thể đạt tầm bắn khoảng 4.000km với tải trọng 1.000kg, gấp khoảng hai lần tầm bắn của các tên lửa đạn đạo tầm trung Shahab và Sejjil hiện có của Iran.

Năm 2020, Iran gây bất ngờ khi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) phóng thành công vệ tinh quan sát Noor-1 bằng tên lửa ba tầng Qased. Đây là vệ tinh quân sự đầu tiên của Iran và cũng là lần phóng thành công đầu tiên của lực lượng không gian thuộc IRGC. Tên lửa này sử dụng nhiên liệu lỏng ở tầng đầu và nhiên liệu rắn ở 2 tầng sau, có khả năng đưa các vệ tinh nhỏ nặng khoảng 50-60kg vào quỹ đạo Trái Đất tầm thấp.

Sau đó, Iran tiếp tục phóng các vệ tinh Noor-2 vào tháng 3-2022 và Noor-3 vào tháng 9-2023, đều bằng tên lửa Qased. Các vụ phóng này cho thấy chương trình không gian của Iran đang tích lũy kinh nghiệm trong các lĩnh vực quan trọng như công nghệ tách tầng, hệ thống động lực và vận hành phóng.

Bên cạnh đó, Iran cũng phát triển các tên lửa mang vệ tinh khác như Zuljanah và Ghaem-100. Năm 2021, Tehran giới thiệu Zuljanah, tên lửa 3 tầng, với 2 tầng đầu sử dụng nhiên liệu rắn và tầng trên cùng dùng nhiên liệu lỏng, có thể đưa vệ tinh nặng khoảng 220kg lên quỹ đạo ở độ cao khoảng 500km. Một số chuyên gia cho rằng nếu tối ưu hóa quỹ đạo cho tầm bắn thay vì độ cao, tên lửa này có thể mang đầu đạn nặng khoảng một tấn tới khoảng cách gần 5.000km.

Trong khi đó, Ghaem-100 xuất hiện năm 2022 với thiết kế 3 tầng và phần trên có cấu trúc tương tự Qased. Loại tên lửa này có thể đưa tải trọng khoảng 80kg lên quỹ đạo thấp và được xem là nền tảng tiềm năng cho các hệ thống lớn hơn trong tương lai. Một số chuyên gia ước tính nếu được chuyển đổi thành tên lửa đạn đạo, Ghaem-100 có thể đạt tầm bắn xa hơn các hệ thống hiện có của Iran, dù vẫn khó đạt ngưỡng liên lục địa.

Những điểm tương đồng kỹ thuật giữa phương tiện phóng vệ tinh và tên lửa đạn đạo liên lục địa là nguyên nhân chính khiến phương Tây lo ngại. Cả hai đều cần động cơ nhiều tầng mạnh mẽ, hệ thống dẫn đường và điều khiển chính xác cùng cấu trúc thân nhẹ để tối đa hóa tầm bắn. Khác biệt chủ yếu nằm ở tải trọng: Phương tiện phóng vệ tinh đưa vệ tinh vào quỹ đạo, còn tên lửa đạn đạo mang đầu đạn với phương tiện hồi quyển. Khi đã làm chủ một công nghệ, việc tiến tới công nghệ còn lại trở nên dễ dàng hơn.

Dù nhiều lần bị chỉ trích, Iran khẳng định chương trình không gian và hạt nhân của mình hoàn toàn phục vụ mục đích dân sự. Tehran cho rằng họ chưa bao giờ theo đuổi vũ khí hạt nhân, vì vậy các hạn chế liên quan đến tên lửa đạn đạo không áp dụng với chương trình của họ. Tuy vậy, sự phát triển của các tên lửa mang vệ tinh vẫn tiếp tục là một yếu tố làm gia tăng căng thẳng vốn đã nhiều bất ổn trong quan hệ giữa Iran và phương Tây.

Kho tên lửa hành trình

Song song với chương trình tên lửa đạn đạo và không gian, Iran cũng đẩy mạnh phát triển tên lửa hành trình như một phần trong chiến lược quân sự lớn hơn. Kho vũ khí này bao gồm nhiều mẫu tên lửa tấn công trên bộ và chống hạm như Soumar, Ya-Ali, Hoveyzeh và Paveh.

So với tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình mang lại một chiều tác chiến khác. Trong khi tên lửa đạn đạo bay theo quỹ đạo cao với tốc độ lớn, tên lửa hành trình thường bay ở độ cao thấp, bám địa hình và di chuyển với tốc độ cận âm, giúp giảm khả năng bị radar phát hiện. Sự kết hợp giữa hai loại vũ khí buộc hệ thống phòng thủ phải xử lý đồng thời các mục tiêu bay cao và bay thấp.

Một trong những mẫu tên lửa hành trình tầm xa đáng chú ý của Iran là Soumar. Năm 2015, Tehran thông báo bắt đầu sản xuất hàng loạt loại tên lửa đối đất mang đầu đạn nổ mạnh này. Soumar dài khoảng 6m, nặng khoảng 1.210kg và được cho là có tầm bắn từ 2.000 đến 3.000km. Nhiều chuyên gia nhận định hình dáng và cấu trúc của Soumar khá giống với tên lửa Kh-55 của Nga, dù phiên bản của Iran được cho là đã có những cải tiến nhất định về cấu trúc và động cơ.

Tên lửa Soumar. Nguồn: PressTV

Tiếp nối Soumar, Iran công bố tên lửa hành trình Hoveyzeh vào năm 2019. Loại tên lửa này có tầm bắn tối đa khoảng 1.350km và bay ở độ cao rất thấp nhằm giảm khả năng bị radar phát hiện. Hoveyzeh được thiết kế để tấn công các mục tiêu chiến lược cố định như cơ sở công nghiệp hoặc hạ tầng quan trọng, đồng thời có khả năng tấn công cả mục tiêu trên đất liền và trên biển.

Phiên bản cải tiến mới nhất trong dòng tên lửa Soumar là Paveh, được IRGC công bố vào tháng 2-2023. Paveh sử dụng động cơ turbojet và cánh gập nhằm cải thiện hiệu quả khí động học và độ ổn định khi bay, với tầm bắn khoảng 1.650km.

Ngoài ra, Iran cũng phát triển tên lửa Ya-Ali với tầm bắn khoảng 700km và đầu đạn nặng khoảng 200kg. Tên lửa này sử dụng động cơ turbojet, có thể phóng từ bệ phóng mặt đất hoặc từ máy bay. Giống nhiều tên lửa hành trình phóng từ mặt đất khác, Ya-Ali sử dụng tầng tăng tốc nhiên liệu rắn để hỗ trợ giai đoạn phóng ban đầu.

Nguồn QĐND : https://www.qdnd.vn/quan-su-the-gioi/vu-khi-trang-bi/nhan-dien-vu-khi-ben-trong-kho-ten-lua-cua-iran-chuong-trinh-khong-gian-va-lo-ngai-ve-nang-luc-tam-xa-1030112