Nhiều CEO đang dùng AI để hợp thức hóa sa thải, vì sao?

3 giờ trướcBài gốc

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng nỗi lo lớn không chỉ nằm ở việc AI có thể làm được gì, mà còn ở cách các CEO đang hiểu và sử dụng công nghệ này.

Aaron Levie, nhà sáng lập kiêm CEO công ty điện toán đám mây Box, gọi hiện tượng đó là “ảo tưởng AI”. Theo ông, nhiều lãnh đạo dễ bị thuyết phục bởi những màn trình diễn ấn tượng của AI, rồi nhanh chóng tin rằng công nghệ này có thể thay thế hàng loạt nhân sự. Vấn đề là họ thường đứng quá xa công việc thực tế, nên chỉ nhìn thấy phần kết quả đẹp nhất mà không thấy toàn bộ quy trình phức tạp phía sau.

AI có thể viết bản nháp, tóm tắt tài liệu, tạo mã nguồn hoặc trả lời khách hàng ở mức cơ bản. Nhưng để biến các kết quả đó thành sản phẩm hoàn chỉnh, dịch vụ ổn định hay quyết định kinh doanh đúng, con người vẫn phải kiểm tra, chỉnh sửa, đánh giá rủi ro và xử lý những tình huống ngoài kịch bản. Khoảng cách giữa “AI làm được một phần việc” và “AI thay được cả một vị trí” vẫn còn rất lớn.

AI đang rất mạnh, nhưng sức mạnh đó dễ bị hiểu sai khi lãnh đạo chỉ nhìn vào các màn trình diễn đẹp mà không thấy công việc thật phía sau. Ảnh: HV

Khi AI trở thành lý do dễ nói trong phòng họp

Trong vài năm qua, ngày càng nhiều công ty nhắc đến AI khi công bố tái cấu trúc hoặc cắt giảm nhân sự. Điều này khiến nhiều người có cảm giác AI đang trực tiếp xóa sổ hàng loạt công việc. Nhưng thực tế phức tạp hơn.

Theo Challenger, Gray & Christmas, công ty tư vấn chuyển tiếp nghề nghiệp và huấn luyện lãnh đạo, AI đã xuất hiện ngày càng nhiều trong các thông báo cắt giảm việc làm tại Mỹ. Tháng 1/2026, AI được nêu là nguyên nhân của khoảng 7% số việc làm bị cắt. Đến tháng 4/2026, AI đã dẫn đầu nhóm lý do cắt giảm tháng thứ hai liên tiếp, chiếm 26% tổng số cắt giảm trong tháng.

Những con số này cho thấy AI đã trở thành một phần rõ rệt trong câu chuyện sa thải. Tuy nhiên, không phải công ty nào nhắc đến AI cũng có nghĩa công nghệ này thật sự thay được con người. Trong nhiều trường hợp, AI có thể chỉ là cách giải thích hợp thời cho các quyết định vốn đã tồn tại từ trước, như cắt chi phí, tái cấu trúc bộ máy, sửa sai sau giai đoạn tuyển dụng quá mức hoặc cải thiện biên lợi nhuận trước nhà đầu tư.

Nói “AI giúp tinh gọn nhân sự” nghe hiện đại và dễ chấp nhận hơn so với việc thừa nhận công ty vận hành kém hiệu quả hoặc tuyển quá nhiều người. Vì vậy, AI đôi khi không phải nguyên nhân chính, mà trở thành cái cớ thuận tiện cho những đợt cắt giảm đã được chuẩn bị sẵn.

“Ảo tưởng AI” đến từ khoảng cách với công việc thật

Lập luận của Aaron Levie đáng chú ý vì ông không phủ nhận sức mạnh của AI. Box cũng đang đưa AI vào sản phẩm của mình. Điều ông cảnh báo là một số lãnh đạo đang nhìn AI như công cụ thay thế con người quá dễ dàng.

Khi CEO dùng thử chatbot và thấy nó viết báo cáo nhanh, tóm tắt email tốt hoặc tạo mã nguồn trong vài giây, họ có thể nghĩ nhiều vị trí trong công ty sẽ sớm không còn cần thiết. Nhưng những người trực tiếp làm việc với AI thường thấy bức tranh đầy đủ hơn. Họ biết AI có thể sai, hiểu nhầm ngữ cảnh, thiếu dữ liệu nội bộ hoặc tạo ra câu trả lời nghe hợp lý nhưng cần kiểm tra kỹ.

Trong môi trường doanh nghiệp, một lỗi của AI không chỉ là sai sót nhỏ. Nó có thể dẫn đến rủi ro pháp lý, sai lệch tài chính, phản hồi khách hàng kém hoặc quyết định kinh doanh sai hướng. Vì vậy, AI trong nhiều trường hợp chỉ giúp tăng năng suất, chứ chưa thể tự chịu trách nhiệm cho toàn bộ kết quả. AI có thể giúp một nhân viên làm việc nhanh hơn, nhưng chưa chắc thay được vai trò của người đó.

AI có thể làm thay đổi công việc, nhưng không phải việc nào cũng biến mất

Các nghiên cứu lớn cho thấy tác động của AI không đơn giản là “máy thay người”. Goldman Sachs từng ước tính khoảng 300 triệu việc làm toàn thời gian trên toàn cầu có thể bị phơi nhiễm trước tự động hóa bởi AI tạo sinh. Tuy nhiên, “bị phơi nhiễm” không có nghĩa tất cả những việc làm đó sẽ biến mất. Trong nhiều trường hợp, AI chỉ tự động hóa một phần nhiệm vụ hoặc hỗ trợ con người làm việc nhanh hơn.

Hãng tư vấn McKinsey cũng nhận định đến năm 2030, khoảng 30% số giờ làm việc hiện nay tại Mỹ có thể được tự động hóa. Nhưng với nhiều nhóm nghề như công nghệ, sáng tạo, kinh doanh hay pháp lý, AI nhiều khả năng sẽ đóng vai trò hỗ trợ, thay vì xóa bỏ hoàn toàn công việc.

Vấn đề cốt lõi không phải là AI có thay người hay không, mà là công việc sẽ được tổ chức lại ra sao. Nhân viên chăm sóc khách hàng có thể bớt xử lý các câu hỏi đơn giản, nhưng phải tập trung vào trường hợp phức tạp hơn. Lập trình viên có thể viết ít mã thủ công hơn, nhưng cần kiểm tra, thiết kế hệ thống và quản lý chất lượng nhiều hơn. Nhà phân tích có thể để AI xử lý dữ liệu ban đầu, nhưng vẫn cần con người đánh giá ý nghĩa kinh doanh.

Vì vậy, dùng AI làm lý do cắt giảm nhân sự hàng loạt mà không đào tạo lại lao động có thể là chiến lược ngắn hạn đầy rủi ro. Doanh nghiệp có thể giảm chi phí trước mắt, nhưng cũng dễ đánh mất kinh nghiệm, chất lượng vận hành và khả năng xử lý những tình huống mà AI chưa thể thay con người.

Sa thải vì AI hay chỉ là “AI washing”?

Một số chuyên gia cho rằng nhiều doanh nghiệp đang gắn mác AI cho các quyết định cắt giảm nhân sự. Hiện tượng này thường được gọi là “AI washing”, tương tự “greenwashing” trong lĩnh vực môi trường.

AI washing có thể hiểu là việc doanh nghiệp thổi phồng vai trò của trí tuệ nhân tạo trong sản phẩm, dịch vụ hoặc hoạt động kinh doanh. Có nơi chỉ dùng các công cụ tự động hóa cơ bản, nhưng vẫn quảng bá như đang ứng dụng AI sâu để tạo cảm giác hiện đại, thu hút nhà đầu tư hoặc làm đẹp hình ảnh.

Trong bối cảnh thị trường đang ưu ái các công ty có câu chuyện AI hấp dẫn, việc nói “chúng tôi cắt giảm nhân sự nhờ AI” có thể giúp lãnh đạo gửi thông điệp rằng doanh nghiệp đang đổi mới và đi đúng xu hướng. Nhưng nếu phía sau không có thay đổi vận hành thực chất, AI chỉ là lớp vỏ đẹp che đi các vấn đề cũ như cắt chi phí, tái cấu trúc bộ máy hoặc áp lực lợi nhuận.

Sam Altman, CEO OpenAI, từng cho rằng một số công ty đang “AI washing” các đợt cắt giảm, tức đổ lỗi cho AI cho những quyết định sa thải mà họ có thể vẫn làm dù không có AI. Nhận định này không phủ nhận tác động của AI đến việc làm, mà nhấn mạnh cần phân biệt giữa ảnh hưởng thật của công nghệ và cách doanh nghiệp kể câu chuyện về công nghệ đó.

Một số nhà kinh tế cũng thận trọng với kết luận AI đang gây ra làn sóng mất việc trên diện rộng. Torsten Sløk, kinh tế trưởng của Apollo Global Management, cho rằng dữ liệu việc làm hiện chưa cho thấy bằng chứng rõ ràng về việc AI đang gây mất việc hàng loạt. Ngược lại, AI cũng tạo thêm nhu cầu mới về kỹ năng, trung tâm dữ liệu, chip, năng lượng và hạ tầng công nghệ.

Nhóm lao động trẻ dễ chịu tác động nhất

Đến nay, dữ liệu việc làm chưa cho thấy một cuộc khủng hoảng diện rộng do AI gây ra, nhưng rủi ro với một số nhóm lao động là có thật. Dễ bị ảnh hưởng nhất có thể là các vị trí đầu vào, thực tập sinh, nhân viên mới ra trường hoặc những công việc văn phòng có tính lặp lại.

Đây vốn là những vị trí giúp người trẻ học nghề, tích lũy kinh nghiệm và từng bước tiến lên các vai trò cao hơn. Nếu doanh nghiệp dùng AI để cắt giảm quá nhiều công việc cấp thấp, con đường phát triển nghề nghiệp truyền thống có thể bị thu hẹp. Trong ngắn hạn, công ty giảm được chi phí, nhưng về dài hạn lại có nguy cơ thiếu lớp nhân sự kế cận hiểu việc từ nền tảng.

Vì vậy, AI không nên chỉ được xem là công cụ cắt giảm nhân sự. Cách tiếp cận hợp lý hơn là dùng AI để thiết kế lại công việc. Doanh nghiệp cần xác định phần việc nào có thể tự động hóa, phần nào vẫn cần con người giám sát, vị trí nào cần đào tạo lại và quy trình nào phải thay đổi.

Tranh luận quanh “ảo tưởng AI” cho thấy một vấn đề lớn hơn. AI rất mạnh, nhưng dễ bị hiểu sai nếu lãnh đạo chỉ nhìn vào những màn trình diễn ấn tượng mà không thấy sự phức tạp của công việc thực tế.

Nếu doanh nghiệp vội vàng sa thải mà không đánh giá đúng năng lực của AI, thiệt hại không chỉ nằm ở người lao động mất việc. Chính doanh nghiệp cũng có thể đánh mất kinh nghiệm, chất lượng vận hành và khả năng xử lý những tình huống mà AI chưa thể thay con người.

Hoàng Vũ

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/nhieu-ceo-dang-dung-ai-de-hop-thuc-hoa-sa-thai-vi-sao-252571.html