Những 'chiến binh số' thầm lặng xóa định kiến giới trên Wikipedia

27 phút trướcBài gốc

Một buổi làm việc thông thường của nhóm diễn ra tại thư viện của bảo tàng Reina Sofía, Madrid (Tây Ban Nha), các thành viên của nhóm ngồi quanh một chiếc bàn, chăm chú nhìn vào máy tính cá nhân của mình. Họ vừa làm trực tiếp, vừa kết nối qua nền tảng Zoom với các thành viên khác. Tất cả đều tham gia trên tinh thần tự nguyện, miễn phí.

Bà Carmen Galdón (61 tuổi, sống tại Madrid), tiến sĩ khoa học xã hội, người sáng lập dự án "Cuarto Propio en Wikipedia" (tạm dịch: Căn phòng riêng trên Wikipedia), chia sẻ rằng, dự án chào đón tất cả những người quan tâm và có hứng thú.

Bà Marisa González, nhà sáng lập dự án “Cuarto Propio en Wikipedia”. Ảnh: Santi Burgos/El Páis.

Ra đời từ năm 2015, sáng kiến này nằm trong xu hướng chung của nhiều dự án quốc tế như Art+Feminism hay Wikiesfera, nhằm thu hẹp khoảng cách giới trong kho tri thức chung. Mục tiêu của phong trào này là bổ sung tên tuổi của các nhân vật nữ và thay đổi cách họ được mô tả. Theo các thành viên, không ít bài viết vẫn định danh phụ nữ qua vai trò là "vợ của" hay "con gái của" một nhân vật nam giới nào đó, thay vì ghi nhận đóng góp độc lập của họ.

Dự án bách khoa toàn thư mở Wikipedia và các bộ bách khoa toàn thư khác trong lịch sử hầu hết có nội dung được viết bởi nam giới về các nhân vật nam giới khác. Sự mất cân bằng này xuất phát ngay từ những công trình đầu tiên, như Bách khoa toàn thư của D'Alembert và Diderot trong thời kì Khai sáng, bởi giới học giả bấy giờ hầu hết là nam giới. Truyền thống này gây ra nhiều hệ lụy khó lường, theo bà Galdón, bởi ngôn ngữ có một sức mạnh to lớn, và nếu các học giả không cân nhắc kĩ lưỡng cách tiếp cận của mình, họ sẽ duy trì các định kiến.

Trong hơn 10 năm hoạt động, nhóm đã tạo mới và chỉnh sửa hàng trăm bài viết trên Wikipedia, từ các nhà khoa học đương đại, vận động viên ít được biết đến, đến những phụ nữ từng là nạn nhân dưới chế độ độc tài Franco hay các tổ chức xã hội tại Mỹ Latinh. Điểm chung của các nội dung này trước đây là phân tán, sơ sài hoặc không hề tồn tại.

Một số thành viên của dự án gặp mặt trực tiếp và trao đổi công việc. Ảnh: Santi Burgos/El Páis.

Một không gian vẫn tồn tại khoảng cách giới

Các nghiên cứu gần đây cho thấy sự chênh lệch giới vẫn hiện diện rõ trong cộng đồng biên tập Wikipedia. Một công bố trên tạp chí khoa học PLOS One cho biết phụ nữ chỉ chiếm khoảng 11,6% số biên tập viên của Wikipedia tiếng Tây Ban Nha vào năm 2021. Một nghiên cứu khác của Đại học Barcelona và Đại học Mở Catalonia cũng chỉ ra rằng khoảng cách này ảnh hưởng trực tiếp đến nội dung của các bài viết, khiến các chủ đề liên quan đến phụ nữ bị hạn chế.

Theo các nhà nghiên cứu, những rào cản khiến phụ nữ ít tham gia hơn bao gồm thiếu thời gian, trải nghiệm bị gạt ra ngoài bởi cộng đồng biên tập viên, và cảm giác không được làm chủ tri thức.

Một khó khăn khác là nguồn tư liệu. Wikipedia yêu cầu mọi thông tin phải có dẫn chứng rõ ràng, trong khi tài liệu về phụ nữ trong lịch sử thường rất khan hiếm. "Việc tìm thông tin về các giả thời Trung cổ đã khó khăn. Thử thách này còn nặng nề hơn gấp bội đối với các tác giả nữ", bà Consuelo Fernández (72 tuổi, sống tại Madrid), cử nhân kinh tế và là thành viên của nhóm, cho biết.

Để vượt qua rào cản này, nhóm thường tổ chức các buổi thảo luận theo chủ đề, từ đó xác định nhân vật, sự kiện, thu thập tài liệu và phát triển thành bài viết. Nội dung trải rộng từ khoa học, nghệ thuật đến các vấn đề xã hội như kí ức lịch sử hay chăm sóc cuối đời. Các hoạt động chỉnh sửa tập trung (edit-a-thon) và hội thảo cũng được tổ chức định kì, với sự tham gia của cả nam giới.

Bà Marisa González (82 tuổi), hiện đang sống tại thành phố Bilbao (Tây Ban Nha), chia sẻ: "Chúng tôi làm việc với từng chi tiết nhỏ nhất. Chúng tôi tìm kiếm nguồn thông tin từ mọi ngóc ngách". Bà là một nghệ sĩ tiên phong trong việc ứng dụng công nghệ mới và là thành viên của nhóm trong tám năm. Theo bà thì việc biên tập Wikipedia là một công việc được thúc đẩy bởi sự tò mò và niềm đam mê.

Thư viện của bảo tàng Reina Sofía, Madrid (Tây Ban Nha)

Nữ quyền không đồng nghĩa với độc quyền

Sau 25 năm hoạt động, Wikipedia vẫn là một trong những nguồn thông tin lớn nhất trên Internet, nhưng đang bị ảnh hưởng nặng nề từ sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI). Khi người dùng ngày càng có xu hướng tìm kiếm thông tin qua các công cụ AI, lượng truy cập trực tiếp vào Wikipedia giảm xuống.

Theo các thành viên dự án, điều này tạo ra một nghịch lý: AI dựa vào Wikipedia như một nguồn thông tin chính, nhưng lại làm nền tảng này mờ nhạt đi. Trong khi đó, Wikipedia chủ yếu duy trì hoạt động nhờ các khoản đóng góp tự nguyện từ người dùng - có nghĩa là nếu không còn lượng truy cập, họ sẽ không thể vận hành.

Wikipedia cũng hứng chịu nhiều chỉ trích mang tính chính trị, như từ doanh nhân Elon Musk. Vị tỉ phú này đã công khai cáo buộc nền tảng này thiên vị và cho ra mắt một phiên bản thay thế riêng, mang tính bảo thủ, được viết bằng AI, có tên là Grokipedia.

Đối với "Căn phòng riêng", sự trỗi dậy của những tiếng nói không chấp nhận sự thay đổi cũng gây nhiều khó khăn cho công việc của họ. Bà Galdón thừa nhận sự tồn tại của làn sóng phản nữ quyền, đặc biệt là trong một bộ phận người trẻ, nhưng không tỏ ra bi quan. Bà cho rằng sự nản lòng khiến các thành viên của dự án tách rời khỏi những hành động thực tiễn họ có thể làm để tạo ra những kết quả tích cực, như bỏ phiếu, biên tập, và lên tiếng.

Bà cũng khẳng định rằng nữ quyền không phải là độc quyền và sự tham gia của nam giới là cần thiết.

Sau một thập kỉ hoạt động, các thành viên của dự án vẫn duy trì hoạt động đều đặn. Nhóm đã cùng nhau trải qua những thăng trầm trong cuộc sống, từ làm mẹ, chăm sóc người thân, bệnh tật đến nỗi đau mất mát. Vậy nhưng, mục tiêu của họ vẫn không thay đổi: giành lại một không gian xứng đáng trên Internet, để sự tồn tại của phái nữ không bị lãng quên.

Đăng Dương

Nguồn Phụ Nữ VN : https://phunuvietnam.vn/nhung-chien-binh-so-tham-lang-xoa-dinh-kien-gioi-tren-wikipedia-238260422144557322.htm