Những người 'giữ hồn' sông

4 giờ trướcBài gốc

“Lão ngư” sông Đà - ông Dũng, nay đã gần 60 tuổi kể lại một lần đối đầu với cá khủng trên đoạn sông gần nhà, nay thuộc xã Đào Xá.

Huyền thoại cá chiên và những “kình ngư”

Ngược dòng Lô lên vùng Đoan Hùng, nơi dòng nước chảy xiết tạo nên những hang hốc đá ngầm - nơi trú ngụ lý tưởng của loài cá chiên quý, tương truyền là một trong “ngũ quý hà thủy” chuyên để tiến Vua. Người dân vùng ngã ba sông Lô - sông Chảy vẫn nhắc về ông Nguyễn Văn Tám, một lão ngư có thâm niên hơn 50 năm lênh đênh mặt nước. Với ông Tám, con cá chiên không chỉ là giá trị kinh tế, mà là một đối thủ đáng gờm. Và nghề săn cá sông cũng để lại cho ông nhiều kỷ niệm không quên bên dòng sông quê nhà.

Bên ấm trà chiều, ông Tám chậm dãi kể: Có những đêm trăng mờ, một mình tôi trên chiếc thuyền độc mộc, đối đầu với con cá chiên nặng hơn 20kg. Loài cá này có đặc tính rất “lì”, khi mắc câu, nó không vùng vẫy ngay mà chui tọt vào hang đá ngầm, bám chặt vây bụng xuống đáy. “Lúc này, mình phải kiên nhẫn như đi tán tỉnh người yêu vậy”, ông Tám hóm hỉnh nhớ lại. Ông kể: Tôi không kéo mạnh vì sợ đứt dây, mà dùng ngón tay búng nhẹ vào dây cước, tạo ra những rung động nhỏ khiến con cá khó chịu mà tự bò ra. Cuộc đấu trí ấy đôi khi kéo dài từ nửa đêm đến tận lúc rạng sáng, khi con cá đã thấm mệt, tôi mới từ từ dìu nó vào mạn thuyền trong sự vui sướng tột độ vì kiếm được “lộc sông” quá giá trị và quý hiếm...

Ở làng Vân Tập, xã Đoan Hùng, nghề săn cá chiên đã thành thương hiệu và thường được truyền nghề từ những “lão ngư” lão luyện, có nhiều năm kinh nghiệm sông nước. Những lão ngư nơi đây có đôi mắt tinh tường đến mức chỉ cần nhìn tăm cá nổi lên hay gợn sóng lăn tăn là biết cá đang nằm ở độ sâu bao nhiêu. Họ gọi đó là “ngôn ngữ của sông”.

Cặp cá lăng quý hiếm trên sông Lô có giá trị rất cao được các ngư dân ngã ba sông săn được, có giá bán hàng chục triệu đồng, là món “lộc sông” hiếm khi mới gặp được.

Nếu sông Lô hiền hòa với những bãi bồi, thì sông Đà đoạn qua xã Thanh Thủy, Yên Sơn... lại mang vẻ dữ dằn của những ghềnh đá với nhiều thác sâu, nước dữ. Đây là địa bàn của những “tay lưới” cự phách như ông Đặng Văn Định, năm nay đã gần 70 tuổi. Nhắc đến ông Định, người ta nhớ ngay đến những chuyến đi săn cá lăng, cá anh vũ - loài cá tiến vua huyền thoại. Ông Định nhớ về những năm 80 - 90 của thế kỷ trước, khi dòng sông Đà chưa có các công trình thủy điện ngăn dòng, tôm cá nhiều vô kể. Có những đêm, lưới bủa ra, thu về trắng xóa cá mương, cá thiểu... Nhưng niềm tự hào lớn nhất của một đời ngư phủ như ông là lần bắt được con cá lăng chấm nặng gần 30kg.

"Thịt cá lăng sông Đà chắc, vàng óng như mỡ gà. Hồi đó bắt được con cá ấy cả làng kéo ra xem, vui như trẩy hội...” - ông Định bồi hồi nhớ lại chuyện xưa trong miền ký ức chất đầy kỷ niệm với con sông quê và nghề chài lưới mình đã theo từ nhỏ.

Theo ông, những người làm nghề chài lưới trên sông Đà, sông Lô... không chỉ cần sức khỏe mà cần cả sự quả cảm. Những khúc sông vặn mình, nước xoáy sủi bọt trắng xóa là nơi cá to thường trú ngụ. Người đi săn cá phải chèo thuyền bằng chân, tay tung lưới, mắt quan sát từng luồng nước. Nghe ông kể, như hình dung ra cả một sự phối hợp nhịp nhàng như người nghệ sĩ đang biểu diễn giữa sân khấu thiên nhiên khắc nghiệt...

Xuôi về hạ lưu sông Lô, làng Vân Cương (Việt Trì) lại nổi tiếng với nghề đánh cá bống bằng ống nứa. Đây là một hình thức đánh bắt vô cùng nhẹ nhàng và nhân văn. Thay vì dùng lưới quét hay điện cực, các lão ngư ở đây hạ những ống nứa dài khoảng 30 - 40cm xuống lòng sông. Cá bống thấy hang tối thì chui vào trú ngụ. Lão ngư Lê Văn Hùng, người đã gắn bó với ống nứa từ năm 13 tuổi, chia sẻ: "Nghề này không tham được. Mỗi ngày sông cho bao nhiêu thì hưởng bấy nhiêu. Mình làm hang cho cá ở, cá trả ơn bằng việc nằm lại trong ống". Buổi sáng sớm, khi sương còn chưa tan, ông Hùng cùng vợ chèo thuyền đi nhấc ống. Những con cá bống cát nhỏ xíu, mình trong suốt, nhảy lách tách trong rổ là thành quả của sự nhẫn nại...

Những “ nốt trầm ” bên mạn thuyền

Tuy nhiên, bức tranh sông nước không chỉ có màu hồng. Trong những câu chuyện của các lão ngư, thi thoảng lại xen lẫn những tiếng thở dài. Dòng sông nay đã khác. Việc xây dựng các đập thủy điện, cộng với nạn đánh bắt thủy sản bằng điện, bằng lưới mắt cáo dày đặc đã làm nguồn cá dần cạn kiệt. Cùng với đó, việc khai thác cát sỏi kéo dài, khiến cho vùng trú ngụ của các loài cá sông hiếm dần, sinh trưởng ngày càng khó khăn hơn, dần làm cho nguồn lợi thủy sản suy giảm nghiêm trọng...

Ông Định buồn rầu: "Bây giờ tìm được con cá anh vũ khó hơn tìm vàng. Những loài cá quý giờ chỉ còn trong ký ức hoặc trong những trại nuôi nhân tạo. Tiếng sóng vỗ vào mạn thuyền nghe cũng trĩu nặng hơn". Nhiều người là con, cháu của các lão ngư đã không còn mặn mà với nghề chài lưới. Họ lên bờ vào các khu công nghiệp, để lại những con thuyền nằm phơi mình trên cát nóng, những xóm chài lênh đênh xưa kia cũng đã vơi đi nhiều. Người ta định cư lên bờ, trẻ con đi học, người già thì nhớ nghề, thi thoảng vẫn sắm sửa lưới cụ ra sông “cho đỡ nhớ cái mùi phù sa”.

Lão ngư Phan Tiến Lập, năm nay 70 tuổi quê gốc Bạch Hạc - nhà ở ngay nơi ngã ba sông, thở dài: “Tôi ước mong một lần nữa trong đời được nhìn thấy những con cá anh vũ nơi ngã ba sông này, nhưng có lẽ không thể anh ạ. Mong lắm có đơn vị nào nhân nuôi thành công, phát triển các mô hình cá thương phẩm, để con cá anh vũ được hồi sinh, vì không chỉ là bảo tồn được loài cá quý mà còn lưu giữ được những độc đáo hiếm có trên dòng sông Lô”.

Nhiều “lão ngư” nửa đời gắn bó với sông Đà, giờ chuyển sang nghề nuôi cá lồng để mưu sinh nhưng vẫn không nguôi nhớ về thời săn cá nhộn nhịp khi xưa trên Đà giang.

Nghề đánh cá trên sông dù ngày càng khó khăn, nhưng vẫn còn đó những người như ông Tám, ông Định hay ông Hùng - những cao nhân nghề cá vẫn đang bền bỉ giữ nghề. Họ không chỉ đánh cá để mưu sinh, mà còn để kể lại cho thế hệ sau về một thời hào hùng trên sông Lô, sông Đà... Những câu chuyện về “thủy quái” sông sâu, về những đêm trắng canh lưới dưới trăng, về tình người gắn kết nơi xóm chài nghèo... tất cả tạo nên một phần hồn cốt của văn hóa sông nước.

Những “cuộc đời sông nước” tóc pha gió xương, gần như cả đời gắn bó với dòng sông, con nước... là những minh chứng sống động để chúng ta thêm hiểu rằng: Đằng sau mỗi con cá, mỗi mẻ lưới là cả một tri thức dân gian và một tình yêu thiết tha với quê hương xứ sở. Chính những “lão ngư” sẽ là lớp người cuối cùng giữ hồn sông để kể cho muôn đời sau những câu chuyện sông nước oai hùng thời trẻ...

Khi hoàng hôn buông xuống, bóng những lão ngư in trên mặt nước sẫm màu, họ như những pho tượng tạc vào thời gian, nhắc nhở chúng ta về trách nhiệm bảo vệ những dòng sông - nguồn sống của muôn đời.

Quốc Hội

Nguồn Phú Thọ : https://baophutho.vn/nhung-nguoi-giu-hon-song-250192.htm