Những người thoát kiếp 'vô danh' giữa đô thị

4 giờ trướcBài gốc

Một buổi chiều tháng 9-2025, PV có mặt ở hẻm 27 đường Nguyễn Thái Bình (phường Bến Thành, TP.HCM). Giữa những cao ốc chọc trời bao quanh, con hẻm nhỏ giản dị nhưng lưu giữ những câu chuyện đời đầy nghị lực. Một số người dân tại hẻm sống trong tình trạng “3 không”: Không hộ khẩu, không CMND/CCCD/căn cước, không việc làm ổn định. Người dân nơi đây gọi đó là cuộc sống “vô hình” bởi thiếu đi thứ quan trọng nhất để định danh một con người: Căn cước.

Nỗi khắc khoải của những người “không danh tính”

Trong căn nhà nhỏ, bà Đỗ Thị Lý (sinh năm 1950) chia sẻ về “báu vật” vô giá của mình: Bản trích lục khai sinh từ năm 1973. Đối với bà, tờ giấy nhuốm màu thời gian này không chỉ là kỷ niệm, mà còn là minh chứng cho nguồn gốc và lòng tự hào về gia đình. Dù việc làm giấy tờ định danh gặp nhiều khó khăn do gia đình bà trở về từ vùng kinh tế mới, bà vẫn luôn có niềm tin mình sẽ có giấy tờ.

Nhiều cư dân hẻm 27 đường Nguyễn Thái Bình từng sống trong tình trạng “3 không”: Không hộ khẩu, không CMND/CCCD/căn cước, không việc làm ổn định. Ảnh: HUỲNH THƠ

Cách nhà bà Lý vài bước chân là nhà bà Trần Thị Ba. Sinh năm 1961, gần cả đời người, bà Ba chưa bao giờ có được một việc làm ổn định. “Không ai dám thuê một người không có giấy tờ tùy thân làm việc cả, dù chỉ là rửa chén hay tạp vụ” - bà Ba nói. Bà sống nhờ vào việc trông trẻ cho những người thân quen. Công việc giúp bà cảm nhận tình thương và sự đùm bọc nhưng không cho bà một nguồn thu nhập ổn định để có thể an tâm khi về già. Bên cạnh đó, nỗi sợ hãi về bệnh tật luôn ám ảnh bà...

Không có căn cước đồng nghĩa với không có BHYT. Trong hoàn cảnh thắt lưng buộc bụng, một đợt ốm đau dài ngày nếu không có BHYT có thể đẩy cả gia đình vào cảnh khánh kiệt.

Bà Trần Thị Ba và niềm vui được cấp căn cước. Ảnh: HUỲNH THƠ

Cũng trong hẻm này, bà Nguyễn Thị Huệ (sinh năm 1952) đang đối mặt với đủ thứ bệnh: Tim mạch, huyết áp, đau khớp. Mỗi lần bà phát bệnh là một lần con cháu phải vay mượn để trả 100% viện phí. “Có những đêm đau quá, tôi muốn đi bệnh viện nhưng lại sợ tốn tiền con cháu. Mình không có giấy tờ, vào bệnh viện người ta hỏi cũng không biết khai sao, tủi lắm cô ơi” - bà Huệ gạt nước mắt kể.

Ông Trần Văn Hoàng (sinh năm 1968, em trai bà Ba) cũng kể về nỗi day dứt của mình: “Con cái không được mang họ cha. Vì không có CMND, tôi không thể đăng ký kết hôn. Khi con chào đời, phần tên cha trong giấy khai sinh bị bỏ trống, con phải mang họ mẹ”.

Chìa khóa đổi đời

Nguyên nhân sâu xa dẫn đến hoàn cảnh của những người dân tại hẻm 27 đường Nguyễn Thái Bình nằm ở chỗ: Người dân thiếu hiểu biết pháp luật, ngại thủ tục phức tạp nên chấp nhận sống “chui”; trong khi trước đây theo quy định phải có đăng ký thường trú mới được làm CCCD, mà muốn có thường trú thì phải có nhà ở (trừ một số trường hợp đặc biệt). Việc gắn chặt quyền nhân thân vào quyền tài sản đã khiến nhiều người dân sống trên vùng đất ven kênh rạch không có giấy tờ tùy thân.

Ông Trần Văn Hoàng và niềm vui được cấp căn cước. Ảnh: HUỲNH THƠ

Từng sống “vô danh” như mẹ mình với nghề xe ôm bấp bênh, ông Nguyễn Thế Sang (sinh năm 1968) quyết tâm tìm cách đăng ký thường trú vào nhà một người quen để đủ điều kiện cấp CCCD theo Luật CCCD 2014. Sau một thời gian dài, ông đã nhận được CCCD gắn chip vào đầu năm 2023.

Tấm thẻ nhỏ bé ấy như chiếc chìa khóa vạn năng. Có CCCD, ông lập tức đăng ký tài khoản định danh điện tử và chuyển sang chạy xe công nghệ - điều mà trước đây ông không dám mơ tới. Thu nhập ổn định hơn, ông tự tin lưu thông trên đường mà không còn lo sợ. “Có cái thẻ, mình thấy mình là con người đúng nghĩa, được xã hội công nhận và pháp luật bảo vệ” - ông Sang xúc động chia sẻ.

Những người hàng xóm khác lại không được may mắn như ông Sang. May sao sau đó Luật Căn cước 2023 (có hiệu lực từ ngày 1-7-2024) và Nghị định 70/2024 đã tạo hành lang pháp lý thông thoáng hơn: Chỉ cần công an xã, phường xác minh nơi cư trú thực tế, người dân sẽ được cấp thẻ căn cước. Ngay cả những trường hợp mất giấy tờ chứng minh quốc tịch vẫn có thể nhận giấy chứng nhận căn cước để tham gia giao dịch dân sự và khám chữa bệnh.

Có quy định này làm cơ sở, sau buổi gặp với các hộ dân tại hẻm 27 đường Nguyễn Thái Bình, PV đã liên hệ Công an phường Bến Thành để trình bày về năm trường hợp cụ thể: Bà Đỗ Thị Lý và con gái, bà Trần Thị Ba, ông Trần Văn Hoàng và bà Nguyễn Thị Huệ.

Từ khi có căn cước, bà Trần Thị Kim Bông (phải) không còn phải mua nước sinh hoạt theo từng xô mỗi ngày. Ảnh: HUỲNH THƠ

Nhờ sự thay đổi của chính sách pháp luật và sự tận tâm của cán bộ mà cuối tháng 10-2025, tin vui rộn ràng khắp hẻm nhỏ: Những trường hợp chưa có giấy tờ đều được gọi làm thủ tục và nhận căn cước. Cuộc sống của người dân từng vô danh, nay đã bước sang một chương mới.

Đây là một bước ngoặt lịch sử, biến ước mơ giản đơn về một tấm thẻ để mua BHYT hay được thừa nhận quyền công dân của những người như bà Lý trở thành hiện thực sống động. Dù bà Lý không kịp tận tay chạm vào thẻ căn cước nhưng niềm hy vọng của bà đã được chuyển giao trọn vẹn cho thế hệ sau.

Bà Trần Thị Kim Bông (con gái bà Lý) nghẹn ngào nói trong hạnh phúc: “Có thẻ căn cước rồi mừng lắm đó”. Việc có được thẻ căn cước không chỉ là niềm vui, mà còn là cơ sở pháp lý quan trọng để gia đình bà Bông ổn định cuộc sống và tiếp cận các chính sách an sinh xã hội về sau.

Toàn bộ nhân khẩu đặc biệt ở địa phương đã có giấy tờ

Trung tá Nguyễn Nam Thái, Phó Trưởng Công an phường Bến Thành, cho biết từ ngày 1-7-2024 đến 18-12-2025, công an phường đã tiếp nhận gần 40.000 hồ sơ thu nhận căn cước. Riêng giai đoạn từ tháng 7-2025 đến ngày 18-12-2025, sau khi thành lập phường Bến Thành mới, đã có hơn 8.500 hồ sơ được tiếp nhận.

“Đến thời điểm hiện tại, toàn bộ nhân khẩu đặc biệt trên địa bàn phường đã được cấp căn cước” - Trung tá Thái nói.

Trung tá Thái khẳng định: Dù khối lượng công việc lớn, công an phường vẫn nỗ lực đảm bảo tiến độ, tạo điều kiện thuận lợi để người dân thực hiện thủ tục nhanh chóng, đúng quy định. Với những trường hợp đặc biệt như ở hẻm 27 đường Nguyễn Thái Bình, lực lượng công an cơ sở chủ động phối hợp với các ban ngành, kiên trì xác minh để không ai bị bỏ lại phía sau.

Chương mới tươi sáng, đầy hy vọng

Ở đầu hẻm, bà Trần Thị Ba cũng xúc động không kém khi nhớ lại khoảnh khắc được công an gọi đến làm căn cước. “Có nằm mơ tôi cũng không nghĩ có ngày mình có giấy tờ” - bà Ba nói.

Nhưng dù thế nào, bà vẫn nuôi hy vọng. Khi được gọi đến làm căn cước, bà mừng đến rơi nước mắt. “Giờ tôi có căn cước rồi, được mua bảo hiểm, được sống danh chính ngôn thuận là người Việt Nam, có giấy tờ để chứng minh mình là ai” - bà Ba chia sẻ.

Ông Trần Văn Hoàng cũng không giấu được xúc động. Với ông, thẻ căn cước còn là câu trả lời cho những câu hỏi day dứt suốt nhiều năm từ con cháu.

“Nhiều lúc các con hỏi giấy tờ của cha đâu, mình cũng chạnh lòng lắm. Giờ có rồi, sau này tụi nhỏ cần thông tin gì cũng có” - ông Hoàng nói.

Hiện ông làm nghề chạy xe chở hàng thuê. Trước đây, mỗi lần gặp CSGT kiểm tra giấy tờ, ông chỉ biết nói “không có”. Ban đầu, nhiều người không tin nhưng nghe ông giải thích hoàn cảnh cũng thông cảm cho đi.

“Giờ có giấy tờ rồi, chắc phải đi học để thi bằng lái xe đàng hoàng. Có giấy tờ mà để bị bắt thì không nên” - ông Hoàng cười hiền.

Không để ai bị bỏ lại phía sau

Việc cấp căn cước cho các nhân khẩu đặc biệt tại TP.HCM gặp nhiều thách thức khi thường xuyên có những hồ sơ gần như không có thông tin - một thực tế mà tổ công tác triển khai Đề án 06 TP.HCM phải đối mặt.

Khi Đề án 06 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2022, mục tiêu đặt ra là phát triển ứng dụng dữ liệu dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia – với mục tiêu cao nhất là lấy con người làm trung tâm, bảo đảm tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của mọi công dân Việt Nam. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, TP.HCM sớm nhận diện một “vùng trũng đặc biệt” - đó là hàng ngàn người đang tồn tại giữa xã hội nhưng lại chưa được xác định danh tính pháp lý do không có bất kỳ loại giấy tờ tùy thân nào.

Thượng tá Hồ Thị Lãnh, Phó Trưởng phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (PC06), Công an TP.HCM.

Để giải quyết bài toán ấy, TP.HCM đã tích cực nghiên cứu và triển khai thực hiện nhiều giải pháp quyết liệt và đột phá, có thể kể đến như Kế hoạch 1878 ngày 20-4-2023 của Ban Chỉ đạo thực hiện Đề án 06 TP.HCM hay Kế hoạch số 405/KH-HĐND của HĐND TP.HCM ngày 16-5-2024.

Việc cả hệ thống chính trị TP cùng quyết tâm, đồng lòng giải quyết đến cùng việc xác định nhân thân cấp giấy tờ pháp lý cho các nhân khẩu yếu thế không đơn thuần là nhiệm vụ hành chính mà là mệnh lệnh từ trái tim và nét đẹp văn hóa “lá lành đùm lá rách” trường tồn của dân tộc ta.

Một người không được định danh đồng nghĩa với việc họ đứng ngoài mọi quyền lợi hợp pháp. Định danh cá nhân, xác lập danh tính pháp lý cho người yếu thế chính là yêu cầu tiên quyết và cơ bản nhất để đảm bảo quyền công dân, quyền con người theo Hiến pháp.

Dưới sự đồng hành, giám sát và chỉ đạo sát sao của HĐND TP.HCM, tinh thần xuyên suốt của các tổ công tác là làm đến cùng từng trường hợp. Trong đó, lực lượng công an giữ vai trò nòng cốt, phối hợp chặt chẽ với các ngành tư pháp, y tế, bảo hiểm, các tổ chức chính trị xã hội và chính quyền địa phương để từng bước tháo gỡ tất cả các khó khăn vướng mắc của từng hồ sơ, kiên trì lần tìm manh mối giữa những khoảng trống thông tin chằng chịt.

Có những trường hợp mắc bệnh tâm thần nặng, không thể giao tiếp. Có người ký ức gần như trống rỗng. Hồ sơ lưu trữ thất lạc, nhân chứng không còn. Có những trường hợp ký ức chỉ còn lờ mờ, thậm chí không nhớ gì cả, khiến việc xác minh vô cùng gian nan. Chúng tôi phải lần theo từng địa phương, trao đổi thông tin với nhiều chính quyền địa phương và công an xã các thời kỳ để tìm hiểu, làm rõ thông tin làm căn cứ đối chiếu, xác minh. Đó thực sự là một hành trình đi tìm lại cái tên, và cũng là đi tìm danh tính cho một con người.

Tính đến ngày 28-12-2025, TP.HCM đã cấp được 6.955.353/7.881.504 tài khoản định danh điện tử mức 2 cho cá nhân, đạt tỷ lệ 88,2%; đối với tổ chức, tổng số hồ sơ doanh nghiệp và hợp tác xã đã thu nhận là 270.598/332.654, đạt tỷ lệ 81,34% (đạt chỉ tiêu theo Kế hoạch số 579/KH-TCTTKĐA ngày 18-12-2024 của Tổ công tác triển khai Đề án của Chính phủ).

Song song đó, hơn 2.000 nhân khẩu đặc biệt đã được xác lập số định danh cá nhân và cấp căn cước. Riêng trong năm 2025, TP.HCM đã thực hiện thu nhận căn cước cho 1.119.236 trường hợp.

Việc cấp giấy tờ cho nhóm nhân khẩu đặc biệt không chỉ khép lại những khoảng trống pháp lý kéo dài, mà còn mở ra cánh cửa để họ được tiếp cận, thụ hưởng đầy đủ các chính sách an sinh xã hội, thể hiện rõ tinh thần nhân văn, trách nhiệm của Đảng và Nhà nước đối với mọi người dân.

Trong thời gian tới, Công an TP.HCM tiếp tục tham mưu UBND Thành phố triển khai các giải pháp nhằm hoàn thành việc rà soát, xác minh thông tin, phối hợp cấp giấy tờ hộ tịch, xác lập số định danh cá nhân, đăng ký cư trú và cấp căn cước cho toàn bộ trường hợp không có giấy tờ tùy thân trên địa bàn.

Thực tiễn triển khai Đề án 06 tại TP.HCM cho thấy bên cạnh nhiệm vụ bảo đảm an ninh trật tự, lực lượng công an còn trực tiếp bảo vệ quyền con người, đặc biệt với các nhóm yếu thế. Chúng tôi sẽ tiếp tục đi đến cùng, để không ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình chuyển đổi số và trong việc bảo đảm quyền công dân.

Thượng tá HỒ THỊ LÃNH, Phó Trưởng phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (PC06), Công an TP.HCM

Còn với bà Nguyễn Thị Huệ, ở tuổi xế chiều, có thẻ căn cước trong tay, bà vui vì “không phải để con cháu lo nữa. Có bệnh thì có bảo hiểm, bớt gánh nặng cho con cháu”.

Vậy là ước mơ của bà Ba, ông Hoàng, bà Huệ… về thẻ căn cước để tham gia BHYT và được xã hội ghi nhận đã thành hiện thực. Sự chuyển mình của pháp luật không chỉ mang lại giấy tờ tùy thân, mà còn thắp sáng niềm tin cho năm cư dân tại hẻm nhỏ, giúp họ tự tin hòa nhập vào nhịp sống sôi động của TP. Những phận người từng “vô danh” nay đã bước sang một chương mới, tươi sáng và đầy hy vọng.

Hơn chục năm đi tìm danh phận cho người dân xóm nghèo

Phía sau những giọt nước mắt hạnh phúc của người dân tại hẻm 27 đường Nguyễn Thái Bình còn có một hành trình khác, âm thầm và bền bỉ, kéo dài suốt vài thập niên. Đó là hành trình của những người ở tuyến cơ sở, cán bộ khu phố, công an phường, kiên trì đi cùng những phận đời khốn khó, gõ cửa chính sách hết lần này đến lần khác, để hẻm nhỏ giữa trung tâm TP.HCM không còn những người “không tên”.

Nhắc đến câu chuyện giấy tờ ở hẻm 27 đường Nguyễn Thái Bình, nhiều người dân nơi đây đều nhớ đến ông Nguyễn Văn Liêm, phó khu phố, Phó ban Mặt trận khu phố, Chi hội trưởng Hội Cựu chiến binh, trưởng Ban hòa giải khu phố (trước đây là tổ trưởng tổ dân phố). Ông Liêm là người theo đuổi việc cấp giấy tờ tùy thân cho bà con trong hẻm ròng rã hơn 10 năm.

Gặp PV, ông Liêm kể hẻm có nhiều trường hợp không có giấy tờ. Người thì không có giấy khai sinh, người thì thất lạc hồ sơ, người thì sống lang bạt, đến khi về già mới quay lại Sài Gòn. Ông đã đưa những trường hợp này ra phát biểu trong hầu hết cuộc họp nhưng kết quả đều không như mong muốn.

“Do chính sách lúc đó còn vướng, quy định chưa mở. Hiểu vậy nhưng nhìn hoàn cảnh bà con, tôi không đành lòng bỏ cuộc” - ông Liêm nói. Có những thời điểm, sau nhiều lần đề xuất không thành, ông từng nghĩ đến chuyện buông xuôi. Nhưng rồi mỗi lần nhìn những người già yếu, bệnh tật trong hẻm sống lay lắt, ông lại tự nhủ phải tiếp tục.

Do thiếu giấy tờ tùy thân, nhiều người dân trong hẻm không được công nhận hộ nghèo và mất đi các chính sách hỗ trợ xã hội. Để bù đắp, ông Liêm thường chủ động đề xuất phường tặng quà cho họ mỗi dịp lễ, Tết.

Trung tá Đỗ Hồng Phát, Công an phường Bến Thành, TP.HCM.

Hiện nay, khi những người còn lại trong hẻm đã có căn cước, nỗi lo lớn nhất của ông Liêm lại là “có căn cước rồi, bước tiếp theo là phải lo cho cô Bông có BHYT và nhận trợ cấp hằng tháng”. Với ông Liêm, “chừng nào làm được những việc đó, tôi mới thấy yên lòng”.

Trực tiếp thực hiện thủ tục cấp căn cước, Trung tá Đỗ Hồng Phát, cảnh sát khu vực phụ trách hẻm 27, cho biết đã chuyển công tác về đây khoảng một năm. Sau khi phường sáp nhập, trong quá trình rà soát địa bàn, anh đã chủ động tìm lại các trường hợp nhân khẩu đặc biệt để xem có thể tháo gỡ vướng mắc hay không. Từ đó, anh trực tiếp xuống hẻm 27 xác minh lại từng trường hợp.

Khi biết PV báo Pháp Luật TP.HCM đang hỗ trợ phản ánh về hẻm 27, anh lập tức phối hợp, gấp rút hoàn thiện hồ sơ để bà con sớm có giấy tờ.

“Đây là quyền của họ. Mỗi người dân đều phải được cấp giấy tờ hợp pháp để sống và làm việc” - Trung tá Phát nói.

Cũng theo Trung tá Phát, việc làm căn cước cho những nhân khẩu đặc biệt thường gặp rất nhiều khó khăn. Công an cơ sở phải liên hệ lại những địa phương nơi họ từng sinh sống để xác minh nhân thân, thu thập thông tin. Với những trường hợp không có giấy khai sinh, UBND phường phải vào cuộc để thực hiện thủ tục đăng ký khai sinh trước vì đây là bước bắt buộc, bởi không có giấy khai sinh thì không thể cấp căn cước.

“Dù khó khăn nhưng chúng tôi quyết tâm phải thực hiện cho bằng được, bởi việc làm căn cước cho những trường hợp đặc biệt không chỉ là nhiệm vụ hành chính, mà còn là trách nhiệm với quyền của công dân” - Trung tá Phát chia sẻ.

HUỲNH THƠ

Nguồn PLO : https://plo.vn/nhung-nguoi-thoat-kiep-vo-danh-giua-do-thi-post892028.html