Những nhân chứng cuối cùng và ký ức không quên về các hố chôn tập thể Mậu Thân 1968

2 giờ trướcBài gốc

"Chuyện như vừa mới xảy ra hôm qua" là tâm trạng chung của nhiều nhân chứng có mặt tại hội thảo do Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515 quốc gia) và UBND TPHCM tổ chức vào sáng 8/6.

Dù thời gian đã lùi xa gần sáu thập niên, những gì họ tận mắt chứng kiến vẫn hiện lên rõ ràng qua từng lời kể.

Ký ức không thể quên

Ông Nguyễn Tuấn Nhã (69 tuổi, hiện sống tại phường Tân Tạo, TPHCM) cho biết ông không trực tiếp chứng kiến việc chôn cất nhưng tận mắt nhìn thấy nhiều thi thể được đưa về tập kết tại Nghĩa địa Đô Thành.

Khi đó, khu vực Ông Tạ - Bảy Hiền đang diễn ra giao tranh ác liệt. Vì tò mò, cậu bé 12 tuổi đã tìm đến nghĩa địa sau khi thấy đông người tụ tập.

"Khi vào bên trong, tôi thấy rất nhiều thi thể đã được đưa tới từ trước, nằm tập trung bên hông nhà xác. Trong lúc tôi đứng xem thì một xe GMC tiếp tục chở thêm nhiều thi thể đến", ông Nhã kể.

Cũng ở tuổi 12 vào mùa xuân năm ấy, ông Võ Huy Thịnh (sinh sống tại khu vực ngã ba Ông Tạ) cho biết, sau đợt giao tranh khoảng hai đến ba tuần, nghe tiếng còi xe cứu thương hú liên tục hướng vào Nghĩa địa Đô Thành, ông đã chạy theo để xem.

Nhân chứng Võ Huy Thịnh chia sẻ tại hội thảo. Ảnh: Ngô Tùng

Theo ký ức của ông Thịnh, từ cổng chính trên đường Lê Văn Duyệt (nay là Cách Mạng Tháng Tám) có một con đường thẳng dẫn vào nhà xác nghĩa địa.

"Tôi thấy các xe cứu thương quẹo vào bãi đất cạnh nhà xác. Những thi hài được tập kết tại đây trước khi đem đi chôn", ông kể.

Đặc biệt, ông Thịnh còn nhớ khá rõ địa hình nơi chôn cất. Theo ông, khu vực này là vùng đất thấp, nhiều lau sậy và cây dại, phía sau hướng về Cư xá Bắc Hải.

"Tôi đứng trên một ngôi mộ cao nhìn xuống. Thi hài rất nhiều, đa số là nam giới. Người ta khiêng xuống hố, xếp thành từng lớp rồi cắm nhang. Sau đó xe ủi tiến vào lấp đất", ông Thịnh nhớ lại.

Ông Thịnh kể, ông đã đứng quan sát khoảng một giờ trước khi bị những người làm nhiệm vụ phát hiện và đuổi đi. Theo ký ức của ông Thịnh, hố chôn tập thể nằm gần trục đường thẳng từ cổng nghĩa địa vào nhà xác, thuộc khu vực đất thấp phía sau nhà xác hướng về Cư xá Bắc Hải. Ông sẵn sàng cùng cơ quan chức năng quay lại thực địa để đối chiếu xác định vị trí.

Một giả thiết khác về hố chôn ở phía trước nghĩa trang

Trong khi nhiều nhân chứng đều nhắc tới khu vực phía sau nhà xác, ông Nguyễn Đình Đạt (69 tuổi) lại cung cấp thêm một thông tin đáng chú ý.

Ông kể những ngày sau Tết Mậu Thân 1968, khi nghe tin có xe chở xác từ các trận đánh đưa về Nghĩa địa Đô Thành, ông cùng cha và anh trai đến tận nơi.

"Tôi đứng ngay cổng nghĩa trang. Mùi tử khí nồng nặc đến mức không thể thở nổi", ông Đạt nhớ lại.

Nhân chứng Nguyễn Đình Đạt. Ảnh: Ngô Tùng

Một chiếc xe tải chở thi thể khi lùi vào bên trong đã vô tình đẩy cậu bé Đạt ngày ấy tiến sâu hơn vào khuôn viên nghĩa trang. Nhờ vậy, ông quan sát được khá rõ hiện trường. "Nếu lấy trục đường từ cổng chính vào nhà xác thì hố chôn nằm bên tay trái, ở khoảng giữa đoạn đường từ cổng đến nhà xác", ông cho biết.

Theo ước tính của ông Đạt, vị trí này cách cổng khoảng 50-70m. Ông nhận định có thể đây là một hố chôn được sử dụng ở thời điểm khác, trong khi các hố phía sau nghĩa trang đã gần đầy.

“Có thể phía sau đã chôn đầy nên người ta phải đào thêm ở khu vực phía trước. Tôi nghĩ Nghĩa địa Đô Thành có thể không chỉ có một khu chôn cất tập thể", ông Đạt nhận định.

Công viên Lê Thị Riêng ngày nay được xây dựng trên phần đất cũ của Nghĩa địa Đô Thành.

Điểm đáng chú ý từ lời kể của các nhân chứng là sự tương đồng ở nhiều chi tiết quan trọng. Các nhân chứng đều nhắc tới khu vực nhà xác như nơi tập kết thi thể trước khi chôn cất. Họ cùng nhớ về sự xuất hiện của các xe GMC, xe cứu thương, lực lượng thu gom tử sĩ và khu vực phía sau nhà xác hướng về Cư xá Bắc Hải.

Trong đó, lời kể của ông Nguyễn Đình Đạt mở ra thêm khả năng về một hố chôn khác nằm gần mặt tiền nghĩa trang, dọc theo trục đường từ cổng vào nhà xác.

Những thông tin này chưa phải kết luận cuối cùng nhưng đang cung cấp thêm dữ liệu thực địa quan trọng cho các cơ quan chuyên môn trong quá trình xác minh.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà thăm hỏi, cảm ơn các nhân chứng lịch sử. Ảnh: Ngô Tùng

Điều khiến nhiều người xúc động tại hội thảo không chỉ là giá trị của những lời chứng lịch sử, mà còn là tâm nguyện của các nhân chứng sau gần 60 năm.

Ở tuổi 70, họ đều sẵn sàng cùng cơ quan chức năng trở lại Công viên Lê Thị Riêng để chỉ từng vị trí, từng dấu mốc còn lưu giữ trong ký ức.

Hữu Huy - Ngô Tùng

Nguồn Tiền Phong : https://tienphong.vn/nhung-nhan-chung-cuoi-cung-va-ky-uc-khong-quen-ve-cac-ho-chon-tap-the-mau-than-1968-post1849688.tpo