Những thách thức mới trong 'cuộc chiến' phòng, chống tác hại thuốc lá

5 giờ trướcBài gốc

Tỷ lệ phơi nhiễm còn cao, thuế thuốc lá vẫn ở mức thấp

Sau hơn một thập kỷ triển khai, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho công tác kiểm soát thuốc lá tại Việt Nam. Nhiều kết quả tích cực đã được ghi nhận. Tỷ lệ hút thuốc ở thanh thiếu niên giảm từ 5,36% (năm 2013) xuống 2,78% (năm 2019) ở nhóm 13-17 tuổi. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới giảm từ 45,3% (năm 2015) xuống còn 35,3% (năm 2024).

Cùng với đó, hành lang pháp lý tiếp tục được bổ sung khi Quốc hội ban hành Nghị quyết 173/2024/QH15 cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025. Luật Đầu tư sửa đổi năm 2025 tiếp tục đưa các sản phẩm này vào danh mục ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh. Sau đó, Nghị định 371/2025/NĐ-CP cũng bổ sung mức xử phạt đối với hành vi sử dụng, chứa chấp người khác sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, đồng thời buộc tiêu hủy sản phẩm vi phạm.

Không chỉ "siết" bằng quy định, công tác truyền thông và giáo dục cũng được triển khai rộng rãi trên cả nước. Đơn cử, trong ngành giáo dục đã lồng ghép nội dung phòng, chống tác hại của thuốc lá vào chương trình giảng dạy và hoạt động giáo dục. Nhiều trường học xây dựng mô hình “trường học không khói thuốc”, tổ chức truyền thông, cuộc thi tìm hiểu pháp luật và hoạt động ngoại khóa về sức khỏe học đường. Theo tài liệu của Bộ Y tế, hơn 8,7 triệu tài liệu truyền thông đã được phát hành. Đây là một nền tảng quan trọng để thay đổi nhận thức, nhất là trong nhóm trẻ tuổi.

Dù đạt một số kết quả tích cực, bức tranh về phòng chống tác hại của thuốc lá sau 13 năm thực thi Luật vẫn cho thấy nhiều khoảng trống đáng lo.

Theo bà Phan Thị Hải - Phó Giám đốc chuyên trách Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc còn cao và tỷ lệ thuế trên giá bán lẻ thuốc lá vẫn còn thấp. Số liệu năm 2024 cho thấy tỷ lệ phơi nhiễm với khói thuốc vẫn ở mức 35,6% tại các trường trung cấp, cao đẳng, đại học; 22,4% tại nơi làm việc; 29,5% tại cơ quan nhà nước; 22,9% trên phương tiện giao thông công cộng. Đáng chú ý hơn, tại nhà hàng, quán ăn, tỷ lệ này vẫn lên tới 67,3%; tại quán cà phê, giải khát là 59,2%; tại khách sạn là 48,3%. Những con số này cho thấy môi trường không khói thuốc vẫn chưa thực sự được bảo đảm như kỳ vọng.

Nguyên nhân được chỉ ra là do thuế thuốc lá ở Việt Nam vẫn còn quá rẻ. Hiện, tỷ lệ thuế trên giá bán lẻ thuốc lá chỉ khoảng 36,8%, thấp hơn rất nhiều so với khuyến cáo 70-75% của WHO, thấp hơn mức trung bình 59% của các nước có thu nhập trung bình và chỉ bằng khoảng một nửa của nhiều nước ASEAN. Trong khi đó, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam tăng đều qua các năm, khiến thuốc lá vẫn là mặt hàng dễ tiếp cận. Khi giá còn rẻ, việc giảm tiêu dùng bằng các biện pháp truyền thông hay khuyến cáo sức khỏe sẽ gặp giới hạn rõ rệt.

Thêm vào đó, thuốc lá vẫn đang tạo ra gánh nặng rất lớn với sức khỏe cộng đồng và nền kinh tế. Báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá của Bộ Y tế cho thấy, mỗi năm Việt Nam có hơn 100.000 ca tử vong do các bệnh liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến khói thuốc. Tổn thất kinh tế ước tính khoảng 108.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,14% GDP năm 2022.

Đáng lo ngại, sự xuất hiện và lan rộng nhanh chóng của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm chứa nicotine mới đang đặt ra áp lực lớn đối với công tác quản lý. Dữ liệu do Bộ Y tế công bố cho thấy, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm 13-15 tuổi tăng từ 3,5% (năm 2022) lên 8% (năm 2023); ở nhóm 13-17 tuổi tăng từ 2,6% (năm 2019) lên 8,1% (năm 2023). Đặc biệt, tỷ lệ sử dụng ở nữ giới 11-18 tuổi đã lên tới 4,3% vào năm 2023. Đây là mức tăng rất đáng lo ngại, cho thấy thuốc lá điện tử đang len nhanh vào môi trường học đường, đánh trúng tâm lý tò mò và xu hướng "muốn khẳng định bản thân" của lứa tuổi thanh thiếu niên.

Một số quy định của Luật không còn phù hợp

GS.Trần Văn Thuấn, Thứ trưởng Bộ Y tế, Chủ tịch Hội đồng Y khoa quốc gia cho biết, một số quy định của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện hành đã không còn phù hợp, bộc lộ những khó khăn, vướng mắc, đặc biệt trong bối cảnh xuất hiện các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới.

Những sản phẩm này được sử dụng dưới nhiều hình thức như hút, hít, ngậm, nhai… kèm theo nicotine gây nghiện hoặc các dung dịch chưa xác định rõ mức độ nguy hại, tiềm ẩn rủi ro lớn đối với sức khỏe cộng đồng.

Việc hoàn thiện hành lang pháp lý và nâng hiệu quả thực thi được xem là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh xuất hiện nhiều sản phẩm thuốc lá thế hệ mới. (Ảnh minh họa).

Bên cạnh đó, tình trạng không tuân thủ quy định về địa điểm cấm hút thuốc vẫn còn phổ biến, gây ảnh hưởng đến sức khỏe của người không hút thuốc do tiếp xúc với khói thuốc thụ động. Vi phạm trong hoạt động bán và trưng bày thuốc lá cũng diễn ra khá phổ biến, với trung bình khoảng 13 điểm bán thuốc lá quanh mỗi trường học tại các đô thị lớn.

Trước thực tế đó, những năm gần đây, nhiều chính sách quan trọng đã được ban hành nhằm tăng cường kiểm soát tác hại của thuốc lá. Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030 kiểm soát các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe như rượu, bia, thuốc lá.

Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội quy định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, tàng trữ và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Bên cạnh đó, Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt (sửa đổi) đã điều chỉnh theo hướng tăng thuế đối với thuốc lá; Luật Đầu tư cũng bổ sung quy định cấm đầu tư, kinh doanh đối với các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới.

Những chủ trương lớn này đòi hỏi cần được thể chế hóa đầy đủ, đồng bộ trong hệ thống pháp luật. Do đó, Bộ Y tế đã xây dựng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, đồng thời lấy ý kiến các bộ, ngành liên quan.

“Việc sửa đổi luật không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu kỹ thuật lập pháp mà còn là dịp để đánh giá toàn diện những kết quả đạt được, nhận diện rõ các hạn chế, từ đó đề xuất các chính sách đủ mạnh và khả thi trong bối cảnh mới”, GS.Trần Văn Thuấn cho hay.

Nhìn tổng thể, 13 năm thực thi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã tạo ra những chuyển động tích cực, nhưng cũng đồng thời phơi bày những thách thức mới ngày càng phức tạp. Khi thuốc lá không chỉ hiện diện trong điếu thuốc truyền thống mà còn biến dạng dưới nhiều sản phẩm mới, khi khói thuốc vẫn phủ dày ở không ít không gian công cộng, khi giá thuốc lá còn rẻ và điểm bán vẫn gần trường học, cuộc chiến này rõ ràng vẫn chưa thể dừng ở những kết quả ban đầu. Đòi hỏi đặt ra lúc này là bên cạnh công tác tuyên truyền, phòng chống tác hại thuốc lá, rất cần khung pháp lý hoàn chỉnh nhằm đạt mục tiêu xây dựng một môi trường sống không khói thuốc, bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ.

Thanh Hà

Nguồn Pháp Luật VN : https://baophapluat.vn/nhung-thach-thuc-moi-trong-cuoc-chien-phong-chong-tac-hai-thuoc-la.html