Nigeria gửi 'ký ức văn hóa' vào kho lưu trữ Bắc Cực

3 giờ trướcBài gốc

Hầm chứa dữ liệu trong mỏ than đã ngừng hoạt động, nơi lưu trữ dữ liệu từ khắp thế giới. Ảnh: Arctic World Archive

Ít ai nghĩ rằng một mỏ than đã ngừng hoạt động gần Bắc Cực lại có thể trở thành nơi lưu giữ những câu chuyện của người dân vùng nông thôn Nigeria. Thế nhưng, sâu dưới lớp băng vĩnh cửu ở Svalbard, kho lưu trữ này đang bảo quản một bộ sưu tập các tài liệu văn hóa và văn học quý giá từ quốc gia Tây Phi, như một phần của nỗ lực gìn giữ di sản nhân loại cho tương lai.

Trung tâm Lưu trữ Thế giới Bắc Cực (AWA) cho phép các tổ chức và cá nhân gửi dữ liệu được lưu trữ trên loại phim kỹ thuật số chuyên dụng mang tên Piql, có tuổi thọ lên tới 2.000 năm.

Ngày 27.2, Nigeria chính thức trở thành quốc gia châu Phi đầu tiên đưa kho tư liệu của mình vào đây. Cơ sở này nằm sâu khoảng 300m trong lòng núi, nơi điều kiện lạnh, tối và khô gần như tuyệt đối giúp bảo quản dữ liệu trong thời gian cực dài.

Lấy cảm hứng từ Svalbard Global Seed Vault – kho lưu trữ hơn một triệu mẫu hạt giống nhằm phòng ngừa các thảm họa toàn cầu, AWA được thành lập với mục tiêu lưu giữ “ký ức của thế giới”.

Kể từ khi ra đời năm 2017 bởi một công ty công nghệ Na Uy phát triển công nghệ Piql, cơ sở này đã tiếp nhận tài liệu từ 37 quốc gia, bao gồm nhiều nguồn tư liệu quan trọng như Thư viện Vatican, Cơ quan Vũ trụ châu Âu, cùng các tác phẩm đa dạng từ bản thảo của Frédéric Chopin đến các dự án nhiếp ảnh về biến đổi khí hậu.

Bộ sưu tập của Nigeria là sự kết hợp giữa lịch sử xã hội, văn hóa và các tài liệu từ ngành công nghiệp sáng tạo. Những tư liệu này được thu thập từ 12 tổ chức trong nước, bao gồm các quỹ nghệ thuật tư nhân, bảo tàng, thư viện và các sáng kiến cộng đồng.

Dự án được khởi xướng bởi nhà sử học Nze Ed Emeka Keazor, người được bổ nhiệm làm Chủ tịch Văn phòng châu Phi đầu tiên của Piql tại Lagos vào năm 2022. Từ đó, ông bắt đầu vận động các tổ chức văn hóa trong nước tham gia bảo tồn và số hóa tư liệu. Ông cho biết đã mất hơn một năm rưỡi để thuyết phục một số đơn vị tham gia, trong đó có Thư viện Tổng thống Olusegun Obasanjo.

Các tổ chức đóng góp còn có phòng trưng bày Bloom Art ở Lagos; Quỹ Tưởng niệm Asaba, nơi ghi nhớ vụ thảm sát năm 1967; Viện Nsibidi, một tổ chức nghiên cứu xã hội; và Quỹ Di sản Cộng đồng Umuchieze, chuyên bảo tồn tri thức và lịch sử bản địa.

Với nhiều người trong cộng đồng sáng tạo, việc lưu trữ này mang ý nghĩa vượt xa phạm vi kỹ thuật. “Đối với tôi, việc Nigeria được ghi nhớ là điều rất quan trọng, bởi công việc của tôi là xây dựng cơ sở hạ tầng văn hóa,” Ugoma Ebilah, người sáng lập Bloom Art, chia sẻ. Bà cũng nhấn mạnh Nigeria là cái nôi của nhiều tài năng sáng tạo toàn cầu, và việc các di sản này được lưu giữ là điều không thể thiếu.

Cùng thời điểm bộ tư liệu được lưu trữ, nghệ sĩ huyền thoại Fela Anikulapo Kuti cũng được trao giải Grammy Thành tựu trọn đời, trong khi đạo diễn người Anh gốc Nigeria Akinola Davies Jr giành giải BAFTA với bộ phim “My Father’s Shadow”. Những dấu mốc này càng làm nổi bật vai trò của Nigeria trong dòng chảy văn hóa toàn cầu.

Tuy nhiên, thực tế trong nước lại đặt ra nhiều thách thức. Tại Nigeria, các thư viện và bảo tàng thường thiếu kinh phí, chủ yếu lưu trữ tài liệu dưới dạng giấy, khiến nguy cơ thất lạc hoặc hư hỏng rất cao.

Kho lưu trữ ra đời từ một dự án nghiên cứu nhằm tìm ra phương pháp lưu trữ dữ liệu an toàn và lâu dài. Ảnh: Arctic World Archive

Tiến sĩ Chima Korieh, chuyên gia về lịch sử kinh tế – xã hội Tây Phi tại Đại học Marquette (Mỹ), đã dẫn dắt một dự án nhằm giúp cộng đồng Umuchieze bảo tồn các câu chuyện, phong tục và tư liệu lịch sử từ thời tiền thuộc địa. Những tài liệu này hiện đã được đưa vào kho lưu trữ tại Svalbard.

“Tôi có thể khẳng định rằng từ năm 1960 đến nay, phần lớn hồ sơ công cộng đáng lẽ phải được lưu trữ tại Nigeria đã không còn,” ông Korieh cho biết, đồng thời cảnh báo nhiều tài liệu hiện vẫn đối mặt nguy cơ biến mất do điều kiện bảo quản kém.

Không chỉ các tài liệu vật lý, dữ liệu số cũng đang bị đe dọa. Một nghiên cứu năm 2024 của Trung tâm Nghiên cứu Pew cho thấy 38% các trang web được tạo ra trong giai đoạn 2013 – 2023 đã biến mất. Điều này cho thấy ký ức số cũng mong manh không kém.

Chính vì vậy, AWA ra đời từ nhu cầu tìm kiếm một phương thức lưu trữ lâu dài, an toàn. “Mỗi lần dữ liệu được di chuyển, nó có thể thay đổi. Thế giới ngày càng nhận thức rõ hơn về sự mong manh của việc lưu trữ thông tin,” Katrine Loen, đồng sáng lập AWA, cho biết.

Tuy nhiên, chi phí lưu trữ vẫn là rào cản lớn. Mỗi cuộn phim Piql có giá khoảng 9.000 euro, khiến nhiều tổ chức khó tiếp cận. Để giải quyết vấn đề này, AWA đã chuyển sang mô hình phi lợi nhuận từ năm 2025 nhằm hỗ trợ các đơn vị có nguồn lực hạn chế.

Hiện nay, AWA cũng hợp tác với UNESCO để lưu trữ các tài liệu thuộc chương trình “Ký ức thế giới”, cũng như số hóa các di sản thế giới dưới dạng 3D. Đi kèm với các dữ liệu là hướng dẫn giải mã và các mã định danh, giúp các thế hệ tương lai có thể tiếp cận kho lưu trữ này.

Với đặc điểm địa chất đặc biệt, Svalbard từ lâu được xem như “két sắt của Trái Đất”, nơi lưu giữ lịch sử qua các tầng đá hình thành từ nhiều kỷ nguyên khác nhau. Giờ đây, không chỉ hạt giống mà cả tri thức và ký ức của nhân loại cũng được gửi gắm tại đây.

Đối với Nigeria, việc tham gia vào kho lưu trữ này mới chỉ là bước khởi đầu. Như lời ông Obi Asika, Tổng giám đốc Hội đồng Nghệ thuật và Văn hóa Quốc gia, đây là “một hành trình dài nhằm khôi phục câu chuyện của chính mình và đảm bảo rằng chúng ta hiện diện ở những nơi mà chúng ta cần có mặt”.

Theo Guardian

MY KHÁNH

Nguồn Văn hóa : http://baovanhoa.vn/the-gioi/nigeria-gui-ky-uc-van-hoa-vao-kho-luu-tru-bac-cuc-212455.html