Nỗi lo Trái đất nóng hơn, dịch bệnh nhiều hơn

3 giờ trướcBài gốc

Khí thải từ các nhà máy điện là một trong những nguyên nhân chính gây biến đổi khí hậu

Một nghiên cứu kéo dài 11 năm vừa công bố trên tạp chí Nature cho thấy, không chỉ việc lạm dụng thuốc, mà cả biến đổi khí hậu - đặc biệt là hiện tượng ấm lên toàn cầu - cũng có thể làm gia tăng đáng kể các gene kháng kháng sinh trong môi trường đất. Kết quả này đồng nghĩa với việc sống trong một hành tinh đang nóng lên, con người cũng sẽ phải đối mặt với những rủi ro bệnh dịch cao hơn.

Nghiên cứu trên Nature cho biết, khi nhiệt độ đất tăng khoảng 3°C, lượng gene kháng kháng sinh trong đất có thể tăng gần 24%. Đây có thể chưa phải con số gây sốc nhưng cũng đủ để giới y học giật mình bởi nó cho thấy một mối nguy âm thầm, dai dẳng và khó kiểm soát hơn bất kỳ đại dịch nào từng biết.

Trong nhiều năm, người ta vẫn quen đổ lỗi cho việc lạm dụng thuốc khi nói đến kháng kháng sinh. Nhưng giờ đây câu chuyện trở nên phức tạp hơn nhiều khi chính biến đổi khí hậu đang âm thầm tiếp tay cho virus để chúng ngày càng thông minh hơn và dễ dàng qua mặt được những chế phẩm do con người tạo ra để khắc chế chúng. Mầm bệnh thích nghi tốt hơn với nhiệt độ cao, khiến cơ chế “sốt để chống bệnh” của con người dần mất hiệu quả.

Theo giải thích của nhóm nghiên cứu, nhiệt độ cao giống như một cú hích sinh học tạo điều kiện cho nhóm vi khuẩn Actinomycetota mang sẵn các gene kháng thuốc phát triển mạnh mẽ. Khi nuôi cấy trong phòng thí nghiệm, vi khuẩn từ các khu vực đất bị làm nóng thể hiện khả năng kháng tới 22 loại kháng sinh, vượt trội so với nhóm đối chứng. Đồng thời sự gia tăng của các gene kháng những loại kháng sinh quan trọng như glycopeptide và rifamycin cũng được ghi nhận. Khi chúng sinh sôi, các gene này không chỉ tăng về số lượng mà còn trở nên linh hoạt hơn, dễ dàng lây lan từ loài vi khuẩn này sang loài khác. Nghiên cứu chỉ ra rằng biến đổi khí hậu đang không chỉ tác động đến thời tiết hay hệ sinh thái, mà còn âm thầm thúc đẩy quá trình tiến hóa của vi sinh vật theo hướng bất lợi cho sức khỏe con người.

Các nhà khoa học cảnh báo, nếu không kiểm soát tốt, đến năm 2050, tình trạng kháng kháng sinh có thể gây ra tới 10 triệu ca tử vong mỗi năm. Đất và nước - vốn là “kho chứa” gene kháng thuốc tự nhiên - có thể trở thành nguồn lan truyền nguy cơ sang các mầm bệnh.

Khi những gene này lan sang các mầm bệnh gây bệnh cho con người, ranh giới giữa môi trường và y tế gần như bị xóa nhòa. Biến đổi khí hậu, lâu nay vẫn được nhắc đến như một vấn đề môi trường, hóa ra lại len lỏi vào tận lõi của hệ sinh học - nơi vi khuẩn học cách thích nghi nhanh hơn cả con người kịp phản ứng. Điều đáng nói là tất cả những thay đổi này diễn ra trong im lặng.

Không có khói lửa cũng không có những hình ảnh trực quan như băng tan hay cháy rừng. Nhưng hậu quả thì không hề “im lặng”. Các dự báo cho thấy nếu xu hướng này tiếp diễn, đến năm 2050, kháng kháng sinh có thể cướp đi sinh mạng của khoảng 10 triệu người mỗi năm. Đây là con số đủ để biến nó thành một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu toàn cầu.

Không phải bây giờ tình trạng biến đổi khí hậu mới được nhận diện là một trong những tác nhân của dịch bệnh. Trước đó, một số nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng, việc con người ngày càng mở rộng “dấu chân sinh thái” - thước đo mức độ tác động của con người lên hệ sinh thái của Trái đất - có thể gây ra dịch bệnh theo nhiều cách khác nhau. Và nghiên cứu được công bố trên tạp chí uy tín Nature nói trên chỉ góp thêm một minh chứng củng cố cho điều mà giới khoa học lo ngại bấy lâu.

Biến đổi khí hậu làm gia tăng các yếu tố khiến con người rơi vào đói nghèo

Chính trên tạp chí Nature cách đây 4 năm cũng từng đăng một nghiên cứu trong đó cảnh báo, trong 50 năm tới, biến đổi khí hậu sẽ khiến hàng ngàn loại virus lây lan từ loài động vật có vú này sang loài khác. Sự lây lan virus giữa các loài động vật có thể làm tăng nguy cơ một loại virus nào đó lây sang người và gây ra đại dịch mới. Nhà nghiên cứu Colin Carlson, một nhà sinh vật học tại Đại học Georgetown và là đồng tác giả của nghiên cứu này cho biết: “Chúng ta biết rằng các loài đang di chuyển, và khi chúng di chuyển, chúng sẽ có cơ hội lây lan virus”.

Các nhà khoa học từ lâu đã cảnh báo rằng một hành tinh ấm lên có thể làm tăng gánh nặng bệnh tật. Các nhà khoa học từ Trường Y học Nhiệt đới và Vệ sinh London đã phát hiện ra rằng biến đổi khí hậu đã khiến bệnh sốt rét và sốt xuất huyết lây lan nhanh hơn khi muỗi mang mầm bệnh mở rộng phạm vi sinh sống sang các vùng ấm hơn. Các chuyên gia cảnh báo đến năm 2080, khoảng 4,7 tỷ người có nguy cơ mắc bệnh sốt rét và sốt xuất huyết.

Nhưng biến đổi khí hậu cũng có thể dẫn đến sự xuất hiện của những căn bệnh hoàn toàn mới, bằng cách cho phép mầm bệnh lây lan sang các loài vật chủ mới. Dơi được coi là vật chủ tự nhiên chính chứa nhiều loại virus corona, bao gồm cả virus liên quan đến đại dịch COVID-19, nhờ hệ miễn dịch đặc biệt cho phép chúng sống chung với virus mà không bị bệnh.

Các nhà khoa học cũng đề cập khả năng virus gây dịch bệnh “ngủ đông” trong băng giá bỗng nhiên lúc nào đó sẽ hồi tỉnh làm xuất hiện các đại dịch không lường trước được. Giáo sư Birgitta Evengard (Đại học Umea, Thụy Điển) cảnh báo: “Thiên nhiên là một ‘kho lưu trữ’ vi sinh vật khổng lồ, và chúng ta hiểu về nó còn quá ít. Những lớp băng vĩnh cửu giống như chiếc hộp Pandora - mở ra là không biết điều gì sẽ thoát ra”. Thực tế, các nghiên cứu đã chỉ ra vi khuẩn gây bệnh như than (anthrax) có thể “ngủ đông” hàng trăm năm trong băng và sống lại khi nhiệt độ tăng. Có chuyên gia còn ví virus như những hạt giống, chỉ cần “đúng nhiệt độ”, chúng sẽ nảy mầm trở lại sau hàng thiên niên kỷ.

Các lớp băng vĩnh cửu, được ví như “quả bom hẹn giờ biến đổi khí hậu” trải khắp Nga, Canada và bang Alaska (Mỹ) chứa lượng carbon cao gấp 3 lần lượng khí thải ra kể từ thời kỳ công nghiệp hóa. Những điều tưởng như chỉ có trong kịch bản các bộ phim đề tài thảm họa như hiện nay, theo các nhà khoa học, hoàn toàn có thể trở thành hiện thực trước viễn cảnh dịch bệnh nguy hiểm do hiện tượng nóng lên toàn cầu.

Ở một góc khác của thế giới, biến đổi khí hậu lại là tác nhân gây ra bệnh tật hữu hình và nhanh chóng. Bà Sumitra Sutar, 75 tuổi, ở Ấn Độ, từng bị ngộ độc nặng chỉ vì ăn lại phần cơm thừa - thứ bà đã ăn suốt hàng chục năm mà không vấn đề gì. Các bác sĩ xác định thủ phạm là vi khuẩn Bacillus cereus, loại phát triển mạnh hơn khi nhiệt độ môi trường tăng cao. Theo ước tính, mỗi năm có khoảng 600 triệu người mắc bệnh do thực phẩm, gây ra 420.000 ca tử vong. Các chuyên gia an toàn thực phẩm từng cảnh báo trong các đợt nắng nóng, vi sinh vật trong thực phẩm có thể tăng nhanh đến mức đủ gây bệnh, đặc biệt với đồ ăn không qua tiệt trùng lần cuối.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã tổng hợp các công trình của giới khoa học trên khắp thế giới và cho thấy biến đổi khí hậu khiến nhiều nhóm dân số trên thế giới dễ bị tổn thương, hàng triệu người mắc các vấn đề về sức khỏe tâm thần và các bệnh truyền nhiễm. WHO cũng dự đoán từ năm 2030 đến năm 2050, biến đổi khí hậu, trong đó có bệnh sốt rét, nạn đói và tiêu chảy, sẽ giết chết khoảng 250.000 người/năm.

Giới chuyên gia nhất trí cho rằng, không có giải pháp đơn lẻ nào cho một vấn đề phức tạp như vậy mà cần phải hành động đồng thời ở cả lĩnh vực môi trường, kinh tế và y tế và nhất là có sự chung tay vào cuộc của tất cả cộng đồng. Để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, mọi lĩnh vực của nền kinh tế cần phải được thay đổi nghiêm túc, bao gồm các lĩnh vực năng lượng, giao thông, bảo vệ môi trường, thực phẩm và tài chính. Xây dựng hệ thống giám sát dịch bệnh gắn với biến đổi khí hậu. Đầu tư nghiên cứu về vi sinh vật trong môi trường đất, nước. Nâng cao năng lực dự báo dịch bệnh liên quan khí hậu.

Ở một hành tinh đang nóng lên, nơi vi khuẩn đang học cách thích nghi nhanh hơn con người, nếu con người chậm một bước, cái giá phải trả sẽ không chờ đến tương lai xa, bởi hậu quả đang tích tụ từng ngày một cách thầm lặng.

Mai Nguyên - Ảnh: nhandan.vn

Nguồn Thừa Thiên Huế : https://huengaynay.vn/the-gioi/noi-lo-trai-dat-nong-hon-dich-benh-nhieu-hon-165383.html