'Nỗi sầu chung'

2 giờ trướcBài gốc

Bộ trưởng Thương mại Thái Lan Suphajee Suthumpun cùng ngôi sao bán hàng Pimrypie livestream để bán 1 triệu trái sầu riêng loại 2 giá 100 baht trong tháng 4-2026.Ảnh: Bộ Thương mại Thái Lan

Việt Nam và Thái Lan có nhiều yếu tố tương đồng và cả khác biệt liên quan đến nguyên nhân gốc rễ khiến trái sầu riêng rớt giá. Chẳng hạn, thị phần Trung Quốc chiếm 90-93% xuất khẩu của mỗi nước, diện tích trồng tăng vọt trong thời gian qua, các vấn đề về kiểm soát chất lượng…

Sầu nội mắc kẹt…

Dọc các tuyến quốc lộ hay các tuyến đường chính hoặc các khu chợ dân sinh ở TPHCM hay Cần Thơ, sầu riêng giống Ri6 đang đổ đống, giá rẻ kỷ lục. Có điểm giá bán chỉ còn 28.000-30.000 đồng/ki lô gam, giá tại vườn còn thấp hơn nữa. Thị trường còn ghi nhận nghịch lý: Giống nội địa Ri6 ở mức giá đáy kỷ lục trong nhiều năm. Trong khi đó, các giống ngoại như Monthong, Black Thorn hay Musang King ở mức cao gấp khoảng 3 lần so với Ri6, dễ xuất khẩu hơn. Vì sao có sự chênh lệch giá này?

Nhiều nguyên nhân được đưa ra thảo luận, nhưng hầu như phớt lờ việc có phải nhà vườn hay thương lái hái trái non nên múi sầu bị sượng và lạt, và màu vàng óng là do ngâm thuốc?… Đến khi Trung Quốc siết chặt hàng rào kỹ thuật và kiểm nghiệm nghiêm ngặt với chất vàng O (Auramine O) và dư lượng Cadimi (viết tắt Cd), sầu xuất khẩu bị nghẽn, phải quay đầu trở về với thị trường nội địa. Mà thị trường trong nước vốn được mặc định là “dễ tính”, cảm thông nhà vườn, luôn sẵn lòng “giải cứu” nông sản.

Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đồng Tháp, phân tích rằng giống Monthong giữ giá tốt hơn nhờ phù hợp thị hiếu thị trường Trung Quốc, như thích cơm dày, ít xơ và dễ bảo quản. Giống Ri6 khó bảo quản nên dễ gặp bất lợi khi đi đường xa. Đồng Tháp có khoảng 20.000 héc ta sầu riêng, sản lượng khoảng 550.000 tấn mỗi năm, nhưng phần lớn là giống Ri6 và chỉ khoảng 10% đạt chuẩn xuất khẩu. Do thị trường nội địa “ăn” phần lớn Ri6, nên khi sầu riêng các tỉnh vào mùa, Ri6 sẽ dễ bị tổn thương trước các biến động thị trường(1).

Để “giải cứu”, các hợp tác xã miền Tây và Đông Nam bộ kết hợp với các ngôi sao KOL/KOC tổ chức các phiên livestream bán hàng tấp nập trên TikTok Shop nhằm giải phóng hàng tồn. Tại TPHCM và Hà Nội, nhiều nhà hàng và chuỗi trái cây mở các bữa tiệc buffet sầu riêng, bán sầu riêng tách múi... Nhằm xây dựng thương hiệu, tỉnh Đắk Lắk công bố sẽ tổ chức Lễ hội sầu riêng đầu tiên của tỉnh, dự kiến từ ngày 15-8 đến 2-9 sắp tới, với các buổi đấu giá sầu riêng thượng hạng và các tour thăm và thưởng thức sầu riêng ngay tại vườn…

Như vậy, chuyện sầu riêng nội địa không thể đến Trung Quốc - vốn tiêu thụ đến 93% sầu riêng xuất khẩu - vì những vấn đề trầm kha đã rõ trong nhiều năm qua. Như sử dụng chất vàng O hay dư lượng Cadimi, tắc nghẽn ở trạm trung chuyển ở Đồng Nai vào tháng 4 vừa rồi và Đắk Lắk hồi tháng 10 năm ngoái. Các phòng xét nghiệm vàng O và Cadimi được Trung Quốc công nhận hiện tập trung phần lớn ở TPHCM và Hà Nội và rải rác ở Cần Thơ, Đà Nẵng nhưng rất hiếm hoi ở các vùng trồng chính.

Sầu Thái chất núi

Sầu riêng Việt Nam thu hoạch quanh năm, trong khi mùa sầu riêng hàng năm ở Thái Lan chủ yếu rộ vào tháng 4 đến tháng 6. Tương tự Việt Nam, Trung Quốc chiếm hơn 90% thị phần xuất khẩu sầu riêng của Thái Lan.

Nhưng, Thái Lan đi trước Việt Nam hàng chục năm trong việc làm thương hiệu và bảo vệ chất lượng và danh tiếng sầu riêng. Họ áp dụng công nghệ số, dự báo sản lượng, nhà vườn và các hiệp hội kiểm soát chặt chẽ sầu xuất khẩu. Hàng Thái thường được giá cao theo các hợp đồng ký trước, hiếm cảnh “được mùa mất giá”, dư thừa cục bộ…

Giá sầu riêng các tỉnh ĐBSCL bắt đầu xuống thấp từ cuối tháng 3-2026 do các điểm nghẽn trong nước và các biến động ở Thái Lan. Ảnh: Mạnh Khương

Chính phủ Thái Lan quy định việc cắt và bán sầu riêng non là phạm luật, có thể đối diện mức phạt tù đến ba năm và phạt tiền rất nặng. Nhờ vậy, 100% sầu riêng đưa ra thị trường các năm trước đều đạt chuẩn chín tự nhiên, không có trái bị sượng, lạt hay hỏng do chín ép.

Hệ thống phân loại sầu riêng ở Thái Lan được tiêu chuẩn hóa, loại 1 được xuất khẩu, những trái móp méo hay nứt nhẹ sẽ được bóc vỏ đóng khay, làm kem, sấy khô hoặc cấp đông. Quy trình quản lý chuỗi cung ứng, luật nghiêm ngặt và tư duy làm thương hiệu giúp sầu riêng Thái được chuộng ở nhiều nước, đặc biệt là Trung Quốc.

Chất lượng trước nay thượng hạng, quy trình tốt và quản lý chặt, nhưng cuối cùng phải cám cảnh thời tiết, cung vượt cầu, nông dân cạn nghĩ… dẫn tới cảnh sầu riêng Thái “chất núi” - như cách mô tả “mountain of fruit” của The Nation.

Các trang báo Thái chỉ ra nhiều nguyên nhân. Đầu tiên, diện tích canh tác tăng vọt (hiện đạt 224.000 héc ta, tăng 10% so với năm 2025), sản lượng kỷ lục (khoảng 2 triệu tấn trong năm 2026, tăng vọt lên 33% so với năm ngoái) và thời tiết bất lợi. Tình trạng nóng và khô hạn làm trái bị sượng và “đèo” (nhà vườn Việt Nam dùng từ “mẫu dễ” để chỉ trái có hình dáng không đẹp, và thường ít ngon), bị xếp vào loại 2. Khó xuất khẩu, sầu riêng loại 2 phải quay về thị trường nội địa. Chưa kể là các đợt mưa đầu mùa sau nắng hạn khiến trái non rụng hàng loạt, nhà vườn tiếc của đem bán…

Cuối tháng 4 vừa rồi, Phó thủ tướng kiêm Bộ trưởng Thương mại Suphajee Suthumpun đã cùng Pimrypie - ngôi sao hàng đầu trong bán hàng trực tuyến của xứ chùa vàng - livestream bán 1 triệu trái sầu riêng loại 2 đồng giá 100 baht (khoảng 80.000 đồng) mỗi trái(2).

Cần nói thêm là Pimrypie rất quen thuộc với người Việt khi hát lại (cover) bài “Dễ đến dễ đi” của Quang Hùng MasterD trong bản MV đẹp như phim điện ảnh hồi năm 2021. Pimrypie cũng là người quảng bá tích cực cho hình ảnh Việt Nam trong chuyến du lịch dài ngày hồi tháng 3-2026. Cảm tình với ngôi sao Thái cũng khiến nhiều người hâm mộ Việt đi du lịch Thái Lan hồi tháng rồi đích thân mua hay nhờ người thân xách tay sầu riêng 100 baht về Việt Nam.

Nhưng mức giá 100 baht lại khiến nông dân Thái chấn động, các chủ vườn ở Chanthaburi và Chumphon phản ứng dữ dội. Họ lo ngại mức giá thấp sẽ khiến thương lái định là “chuẩn” để ép giá nhà vườn. Ông Panusak Saipanich, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Thái Lan, nói rằng mức giá này khiến nông dân “hoàn toàn không có lợi nhuận” bởi chi phí sản xuất đã là 70-80 baht mỗi ký.

Nhiều chuỗi siêu thị lớn của Thái Lan như Big C hay Gourmet Market đã tổ chức các chiến dịch giải cứu, với nhiều buổi tiệc buffet sầu riêng trong tháng 5 này. Còn nhà vườn Suphattraland ở tỉnh Rayong tổ chức các tour tham quan và tiệc buffet suốt từ tháng 4 đến hết tháng 8 năm nay.

Cả hai loay hoay tìm lối ra

Cả Việt Nam và Thái Lan đang nỗ lực tìm lối ra cho trái sầu riêng, với các biện pháp tương tự nhau. Đầu tiên là khống chế diện tích vùng trồng, siết chặt tiêu chuẩn và quy trình thu hoạch, tìm kiếm các thị trường ngách mới - dù có thể bắt đầu từ số không, lúc ban đầu.

Giữa tháng 5-2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam công bố Ấn Độ dự kiến sẽ hoàn tất thủ tục cho phép nhập khẩu sầu riêng tươi từ Việt Nam vào tháng 7 sắp tới. Phải cần một thời gian để người tiêu dùng Ấn Độ làm quen với hương vị sầu riêng Việt Nam. Nhưng động thái này giúp “đa dạng hóa thị trường, giảm phụ thuộc vào một thị trường lớn”, theo lời bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Bảo vệ thực vật(3).

Thị trường Ấn Độ hiện chỉ nhập sầu riêng sấy khô với số lượng rất hạn chế. Năm 2024, Ấn Độ chỉ nhập 9,3 tấn sản phẩm sấy khô, trị giá khoảng 220.000 đô la với mã hàng HS Code 081340 (đang kiểm tra lại số liệu), theo dữ liệu của Hải quan Ấn Độ và nền tảng dữ liệu nông sản Tridge của Hàn Quốc. Tuy nhiên, triển vọng người tiêu dùng Ấn sẽ sớm làm quen với sầu riêng tươi cũng đã khiến Thái Lan và Malaysia có các động thái tương tự như Việt Nam. Cả hai nước này đã chuyển động tương đối sớm, nhưng chậm hơn Việt Nam trong ký kết thỏa thuận.

Thái Lan đang siết chặt quản lý chất lượng nhằm đạt mục tiêu xuất khẩu 150 tỉ baht (khoảng 4,6 tỉ đô la) trong năm nay, chủ yếu là duy trì vị thế cạnh tranh trước Việt Nam ở thị trường chủ yếu là Trung Quốc. Chính phủ đã nỗ lực dẹp bỏ doanh nghiệp bình phong của người nước ngoài - vốn bị cáo buộc là “làm lũng đoạn thị trường nông sản Thái Lan”, đưa ra chính sách “bốn không” mới, gồm không trái non, không sâu bệnh, không lạm quyền xuất khẩu và không dư lượng chất độc hại. Hôm 22-5, chính phủ cũng thúc giục các ngành và doanh nghiệp sử dụng khoa học, công nghệ và AI để nâng cao chất lượng sầu riêng xuất khẩu…

Sầu riêng đang trở thành “nỗi sầu chung” của nền kinh tế nông nghiệp cả hai nước. Bất cứ động thái của bên nào cũng khiến bên kia quan tâm, và xem đó là bài học cho mình!

(1) https://bsamedia.vn/sau-noi-truot-day-sau-ngoai-tang-vot-cach-biet-gia-gan-3-lan/

(2) https://www.nationthailand.com/news/policy/40065637

(3) https://nongnghiepmoitruong.vn/thi-truong-14-ty-dan-an-do-sap-mo-cua-cho-sau-rieng-viet-nam-d811807.html

Ricky Hồ

Nguồn Saigon Times : https://thesaigontimes.vn/noi-sau-chung/