Nông sản Việt cần 'lá chắn dữ liệu' để vượt hàng rào EUDR

2 giờ trướcBài gốc

Theo quy định của EUDR, tất cả các mặt hàng nông - lâm sản thuộc phạm vi điều chỉnh như cà phê, cao su, gỗ... khi nhập khẩu vào thị trường EU phải chứng minh được sản xuất trên diện tích đất không có hành vi phá rừng hoặc suy thoái rừng sau ngày 31/12/2020.

Áp lực xung đột dữ liệu

TS Trương Tất Đơ (Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm - Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng bản đồ ranh giới rừng năm 2020 đóng vai trò là gốc tọa độ. Việc xây dựng bản đồ này nhằm giải quyết hai bài toán cốt lõi của EUDR là truy xuất nguồn gốc vị trí địa lý và đánh giá rủi ro mất rừng.

Cơ chế vận hành của EUDR dựa trên nguyên tắc chồng đĩa dữ liệu. Khi doanh nghiệp hoặc HTX xuất khẩu một lô hàng, họ bắt buộc phải cung cấp tọa độ định vị (GPS) của từng lô đất sản xuất. Cơ quan thẩm định tại EU sẽ chồng đĩa tọa độ này lên Bản đồ ranh giới rừng năm 2020 để xem có hợp pháp hay không.

Đáng chú ý, một thực tế đó là EU không sử dụng chuẩn một bản đồ nào để đối chứng. Cuối năm 2023, Trung tâm Nghiên cứu chung của Ủy ban Châu Âu (JRC) đã công bố Bản đồ lớp phủ rừng toàn cầu (GFC 2020). Tuy nhiên, bản đồ từ ảnh vệ tinh của EU thường có sai số.

Do đó, việc xây dựng và chuẩn hóa bản đồ ranh giới rừng 2020 cấp quốc gia là cách để Việt Nam kiểm soát dữ liệu, bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho nông dân, HTX và doanh nghiệp trước các tranh chấp kỹ thuật.

Dù mang ý nghĩa sống còn, tiến độ hoàn thiện bản đồ ranh giới rừng đang đối mặt với không ít khó khăn. TS Phạm Văn Duẩn, chuyên gia kỹ thuật bản đồ, cho biết tính đến ngày 29/5, vốn chỉ còn một ngày nữa là hạn chót để nộp dữ liệu về Bộ Nông nghiệp và Môi trường để hoàn thiện bản đồ ranh giới rừng năm 2020, nhưng mới chỉ có 19/34 tỉnh thành hoàn thành việc nộp dữ liệu rừng, mặc dù 34/34 tỉnh thành đã cung cấp xong bản đồ địa giới hành chính mới.

Bản đồ ranh giới rừng 2020 là công cụ xác định sản phẩm hợp pháp của Việt Nam.

Sự chậm trễ này xuất phát từ những nút thắt thực địa. Vì mốc thời gian quy định đã lùi sâu vào quá khứ, các chuyên gia, cơ quan quản lý phải đối mặt với khó khăn lớn trong việc xác định hiện trạng trên nền ảnh vệ tinh cũ từ năm 2020. Đến nay, việc kiểm chứng thực địa để xác định chính xác loại cây, hiện trạng cụ thể tại thời điểm đó không thực sự thuận lợi.

Đi cùng với đó, sự mờ nhòe của ảnh vệ tinh quá khứ cộng với sự chồng lấn dữ liệu đã tạo ra sự xung đột về thông tin, dữ liệu. Theo ông Phạm Ngọc Hải, chuyên gia kỹ thuật bản đồ, hiện có hơn 33.000 lô đất (chiếm 50% diện tích rừng cả nước) đang nằm trong vùng đỏ, tức vùng xung đột dữ liệu nhiều nhất, dẫn đến nguy cơ rủi ro cao cho HTX, doanh nghiệp nên đòi hỏi phải rà soát khẩn cấp.

Trong khi hiện chỉ có khoảng 10% diện tích rừng thuộc vùng xanh an toàn, nơi các nguồn thông tin đồng nhất và không xảy ra tranh chấp ranh giới. Còn lại là các lô đất đang rơi vào tình trạng mập mờ dữ liệu (thuộc vùng vàng).

Các chuyên gia cảnh báo, sau khi giải quyết xong các điểm nóng ở vùng đỏ, áp lực lớn nhất sẽ dồn về vùng vàng. Khu vực này hiện chiếm tới khoảng 40% diện tích rừng cả nước, sở hữu khối lượng dữ liệu khổng lồ nhưng tính chính xác chưa cao, đòi hỏi một lộ trình rà soát kỹ lưỡng từ trung ương đến địa phương.

Hài hòa dữ liệu, hạn chế rủi ro

Ông Nguyễn Xuân Thao, Giám đốc HTX Cà phê Bích Thao (Sơn La), cho biết việc xây dựng bản đồ dựa trên: dữ liệu rừng quốc gia, ảnh viễn thám, dữ liệu tham chiếu quốc tế và rà soát, xác nhận của địa phương. Nhưng nếu giữa 4 yếu tố này xảy ra xung đột thông tin thì việc xây dựng bản đồ sẽ phải căn cứ vào đâu?

Để tháo gỡ điểm nghẽn này, các chuyên gia cho rằng nguyên tắc xử lý được đưa ra là phải rà soát đa chiều, kết hợp giữa ảnh vệ tinh, hồ sơ giao đất, kiểm chứng địa phương và dữ liệu lịch sử từ các năm trước kéo dài đến nay và công nghệ.

Ông Phạm Ngọc Hải cho rằng nếu dữ liệu ở Trung ương xác định diện tích này là rừng, nhưng địa phương có tài liệu, hồ sơ chứng minh đó là vùng canh tác cà phê bền vững từ trước năm 2020 thì diện tích đó vẫn sẽ được xác định là vùng trồng cà phê bền vững. Biện pháp này nhằm xử lý vấn đề trên phương diện hạn chế tối đa rủi ro, đảm bảo an toàn cho các HTX, doanh nghiệp trong ngành hàng xuất khẩu.

Nhìn từ góc độ quản lý vĩ mô, việc hoàn thiện bản đồ không chỉ là giải pháp tình thế để đáp ứng với các quy định của EU, mà là chiến lược chính là xây dựng nền tảng pháp lý vững chắc cho nông nghiệp Việt Nam.

Bài học kinh nghiệm từ hệ thống truy xuất nguồn gốc dầu cọ của Malaysia (đã được EU công nhận) cho thấy, bằng việc bắt buộc số hóa và định vị thành công bản đồ vùng trồng thông qua nền tảng dữ liệu tập trung, Malaysia đã biến dữ liệu quốc gia thành một căn cứ pháp luật của nước sở tại.

Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục Trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết, phía Liên minh Châu Âu EU đã đề nghị Việt Nam phải bổ sung toàn bộ cơ chế chính sách liên quan đến việc xác định sản phẩm hợp pháp một cách sớm nhất.

"Nếu Việt Nam xây dựng thành công bản đồ ranh giới rừng 2020 với hàm lượng khoa học cao, độ chính xác tốt, đây sẽ trở thành công cụ để xác định sản phẩm hợp pháp của Việt Nam", ông Mạnh nói.

Huyền Trang

Nguồn Vnbusiness : https://vnbusiness.vn/nong-san-viet-can-la-chan-du-lieu-de-vuot-hang-rao-eudr.html