Ông trùm khắc chip bỏ quốc tịch Mỹ, về lại Trung Quốc

2 giờ trướcBài gốc

Ông Doãn Chí Nghiêu quyết định hồi hương

Ở tuổi 82, người được mệnh danh là "cha đẻ của các cỗ máy khắc chip Trung Quốc" đã đưa ra một quyết định không chỉ mang tính cá nhân mà còn là lời giải đáp cho thế tiến thoái lưỡng nan mà hàng loạt giám đốc điều hành gốc Hoa đang phải đối mặt.

Thông tin này được hé lộ qua một hồ sơ giao dịch chứng khoán vào ngày 8.1, nơi ông Yin thông báo bán bớt cổ phần để trang trải các nghĩa vụ thuế phát sinh từ việc thay đổi quốc tịch. Sự kiện này đánh dấu một cột mốc quan trọng, cho thấy các lệnh cấm vận công nghệ của Washington đã buộc những nhân tài xuyên quốc gia phải đưa ra lựa chọn "một mất một còn": hoặc giữ tấm hộ chiếu Mỹ, hoặc giữ lấy sự nghiệp cả đời mình đã gầy dựng tại đại lục.

Tối hậu thư từ Washington và ngã rẽ định mệnh của một huyền thoại thung lũng Silicon

Quyết định từ bỏ quốc tịch Mỹ của Gerald Yin không phải là một sự ngẫu hứng tuổi xế chiều, mà là hệ quả tất yếu của một bàn cờ địa chính trị đã thay đổi hoàn toàn luật chơi. Bước ngoặt diễn ra vào ngày 7.10.2022, khi Cục Công nghiệp và An ninh (BIS) thuộc Bộ Thương mại Mỹ tung ra đòn giáng mạnh mẽ nhất vào ngành bán dẫn Trung Quốc. Quy định mới cấm hoàn toàn các "đối tượng Mỹ" (bao gồm công dân Mỹ và người có thẻ xanh) hỗ trợ phát triển hoặc sản xuất chip tiên tiến tại các cơ sở ở Trung Quốc.

Quy định này như một tối hậu thư lạnh lùng đặt lên bàn làm việc của hàng loạt lãnh đạo công nghệ gốc Hoa. Họ phải chọn giữa việc từ bỏ quốc tịch Mỹ để tiếp tục điều hành công ty, hoặc phải từ chức ngay lập tức để giữ lại tấm hộ chiếu.

Gerald Yin, với vị thế là một trong những doanh nhân Mỹ gốc Hoa thành công bậc nhất lịch sử, đã chọn vế đầu tiên. Trong báo cáo thường niên năm 2022 của Advanced Micro-Fabrication Equipment Inc. (AMEC), ông vẫn được liệt kê là công dân Mỹ, nhưng đến báo cáo tháng 4.2025, quốc tịch của ông đã chính thức trở lại là Trung Quốc. Để hoàn tất quá trình chuyển đổi pháp lý tốn kém này, ông dự kiến sẽ bán 0,046% cổ phần của mình tại AMEC (trên tổng số 0,664% nắm giữ) trong khoảng thời gian từ cuối tháng 1 - 4 năm nay để nộp thuế.

Cuộc đời của Gerald Yin chính là tấm gương phản chiếu sự thăng trầm của quá trình toàn cầu hóa ngành bán dẫn. Sinh ra tại Bắc Kinh năm 1944, ông là hiện thân của sự giao thoa tri thức Đông, Tây. Sau khi tốt nghiệp Đại học Bắc Kinh, ông sang Mỹ lấy bằng Tiến sĩ Hóa lý tại UCLA và dành hai thập kỷ vàng son tại Thung lũng Silicon. Ông từng nắm giữ các vị trí cấp cao tại những gã khổng lồ như Intel, Lam Research và Applied Materials, sở hữu tới 89 bằng sáng chế Mỹ.

Năm 2004, ở tuổi 60, độ tuổi mà nhiều người nghĩ đến việc nghỉ hưu, ông đã "ngược dòng" trở về Thượng Hải cùng một nhóm 15 kỹ sư tinh nhuệ để thành lập AMEC. Mục tiêu của ông, được sự khuyến khích của các quan chức Thượng Hải thời bấy giờ, là phá vỡ thế độc quyền của nước ngoài đối với các thiết bị sản xuất chip quan trọng. Giờ đây, sau 20 năm, việc ông từ bỏ quốc tịch Mỹ chính là mảnh ghép cuối cùng để hoàn tất sứ mệnh "nội địa hóa" hoàn toàn bản thân và doanh nghiệp của mình trước sức ép từ phía bên kia bán cầu.

AMEC: Pháo đài tự chủ giữa vòng vây cấm vận và kiện tụng

Sự lựa chọn của Gerald Yin càng trở nên dễ hiểu khi nhìn vào vị thế của AMEC hiện nay. Từ một startup nhỏ bé năm 2004, AMEC đã vươn mình trở thành gã khổng lồ với vốn hóa thị trường hơn 220 tỉ nhân dân tệ (năm 2024) và doanh thu hàng năm vượt mốc 9 tỉ nhân dân tệ. Quan trọng hơn, AMEC nắm giữ công nghệ cốt lõi trong quy trình sản xuất chip: các máy khắc plasma (etching machines) cao cấp, hiện đã được sử dụng trong các dây chuyền sản xuất chip 5 nanomet tiên tiến nhất. Trong bối cảnh Trung Quốc đang khát khao tự chủ công nghệ, AMEC và Gerald Yin chính là những tài sản quốc gia không thể thay thế.

Hành trình của AMEC không hề trải hoa hồng mà đầy rẫy những cuộc chiến pháp lý. Ngay từ năm 2007, công ty cũ của ông là Applied Materials đã khởi kiện AMEC và cá nhân ông về tội đánh cắp bí mật thương mại. Thay vì lùi bước, Yin đã chi tới 25 triệu USD cho các cuộc kiểm toán nội bộ và chi phí pháp lý để chứng minh công nghệ của mình là tự phát triển. Sau hai năm rưỡi giằng co, ông đã đạt được thỏa thuận hòa giải và sau đó tiếp tục chiến thắng trong các tranh chấp bằng sáng chế với các đối thủ sừng sỏ khác như Lam Research và Veeco.

Gần đây nhất, AMEC còn ghi dấu ấn khi dám kiện ngược lại Lầu Năm Góc. Tháng 1.2024, Bộ Quốc phòng Mỹ đã liệt AMEC vào danh sách các công ty quân sự Trung Quốc, một động thái có thể bóp nghẹt khả năng kinh doanh quốc tế của hãng. Ông Yin đã công khai chỉ trích quyết định này là "sai lầm và vô căn cứ", đồng thời khởi kiện chính phủ Mỹ vào tháng 8.2024. Kết quả là đến tháng 12 cùng năm, AMEC đã thành công trong việc buộc Mỹ phải gỡ tên mình khỏi danh sách đen. Những chiến thắng pháp lý này cho thấy Gerald Yin không chỉ giỏi về kỹ thuật mà còn cực kỳ am hiểu luật chơi của phương Tây.

Dù liên tục giành chiến thắng trên tòa án, ông Yin vẫn giữ cái nhìn thực tế và tỉnh táo về tương lai. Ông thừa nhận rằng chuỗi cung ứng toàn cầu hợp tác là kịch bản lý tưởng nhất, nhưng căng thẳng địa chính trị đã biến việc "nội địa hóa" thành con đường bắt buộc. Dưới sự chèo lái của ông, các nhà cung cấp nội địa của AMEC đã tăng tốc đáng kể, giúp công ty đạt được sự tự chủ cơ bản vào mùa hè năm 2024, dù vẫn còn khoảng cách về chất lượng so với tiêu chuẩn quốc tế.

Với tham vọng chiếm lĩnh 50 - 60% nhu cầu thiết bị bán dẫn cao cấp trong thập kỷ tới, việc Gerald Yin trở lại làm công dân Trung Quốc 100% không chỉ giúp ông giải quyết bài toán pháp lý cá nhân, mà còn là lời cam kết đanh thép nhất cho thấy AMEC sẽ trụ vững và phát triển ngay cả khi không còn "chiếc dù" bảo hộ từ Mỹ.

Bùi Tú

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/ong-trum-khac-chip-bo-quoc-tich-my-ve-lai-trung-quoc-244855.html