Phan Đăng Lưu - nhà lãnh đạo xuất sắc của Đảng, người chiến sĩ tiên phong trên mặt trận báo chí

3 giờ trướcBài gốc

Nhà lãnh đạo cách mạng tiền bối Phan Đăng Lưu (ảnh trái) và Báo Dân Tiến do đồng chí Phan Đăng Lưu trực tiếp chỉ đạo. Ảnh: Tư liệu

Phan Đăng Lưu sinh ngày 5/5/1902 trong một gia đình nhà nho, có truyền thống yêu nước ở thôn Đông, xã Tràng Thành (nay là xã Hoa Thành), huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Sau khi tốt nghiệp bậc tiểu học, thi vào Trường Quốc học Huế, bậc trung học và đỗ loại giỏi; học hết năm thứ nhất, nộp đơn thi vào Trường Nông nghiệp thực hành Tuyên Quang. Sau khi tốt nghiệp, được nhận vào làm viên chức của Sở Canh nông Bắc Kỳ rồi chuyển sang Sở Canh nông Trung Kỳ, Phan Đăng Lưu sớm nhận ra rằng, một công chức dưới chế độ thực dân không dễ gì làm lợi cho dân, cho nước nên quyết định chuyển hướng tập trung vào nghiên cứu các môn khoa học chính trị - xã hội, coi đó là khởi điểm cho con đường đi mới của mình.

Từ một công chức, đồng chí đã trở thành nhà hoạt động cách mạng tràn đầy nhiệt huyết, tham gia hoạch định đường lối, phát triển tổ chức, đào tạo cán bộ và đặc biệt là góp phần quan trọng vào việc định hướng phát triển Đảng Tân Việt theo đường lối của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc thành lập năm 1925.

Tháng 5/1928, Phan Đăng Lưu được Tổng bộ Việt Nam Cách mạng Đảng cử vào Huế phụ trách Quan hải tùng thư- một nhà xuất bản do Tổng bộ Tân Việt chủ trương nhằm in ấn, xuất bản tuyên truyền những sách báo tiến bộ. Phan Đăng Lưu đã dùng báo chí để tuyên truyền vận động quần chúng. Những cuốn sách nhỏ của Quan Hải tùng thư và các bài báo của Phan Đăng Lưu đã có tác dụng giác ngộ lý tưởng cách mạng những thanh niên giàu lòng yêu nước, để từ đó thấm dần vào các tầng lớp nhân dân. Qua công tác tuyên truyền, Tân Việt lựa chọn những người ưu tú để phát triển Đảng.

Ngày 14/7/1928, tại Đại hội thành lập Tân Việt Cách mạng Đảng, đồng chí được bầu làm Ủy viên Thường vụ Tổng bộ phụ trách Tuyên huấn. Trên cương vị mới, Phan Đăng Lưu coi trọng tuyên truyền giáo dục lý tưởng cách mạng và đã sử dụng báo chí như là một công cụ để "tuyên truyền tập thể, tổ chức tập thể, cổ động tập thể". Với kiến thức Hán học và vốn tiếng Pháp tinh tế, Phan Đăng Lưu đã dịch và biên soạn nhiều tư liệu quý như “A.B.C Chủ nghĩa Mác”, “Dân chủ mới”; dịch các cuốn “Xã hội luận”, “Lược sử các học thuyết kinh tế”… Các cuốn sách, bài báo của Phan Đăng Lưu, Đào Duy Anh và các tác gia ở Quan Hải Tùng Thư góp phần thức tỉnh nhiều thanh niên, học sinh yêu nước. Trong chuyến đi Trung Quốc sau đó, được đến Bắc Kinh, Thượng Hải, Nam Ninh… Phan Đăng Lưu mang về nước nhiều tài liệu, sách báo quý về chủ nghĩa Mác, về Cách mạng Tháng Mười, về phong trào Cộng sản Quốc tế và một số bài giảng của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc...

Tháng 9/1928, trong chuyến sang Trung Quốc lần thứ hai để tìm gặp và liên kết Đảng Tân Việt với Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội, Phan Đăng Lưu bị bắt ở Hải Phòng, bị đưa về giam ở Nhà lao Vinh và bị kết án 5 năm tù khổ sai, lưu đày ở nhà tù Buôn Ma Thuột.

Ngày 3/2/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, Phan Đăng Lưu được kết nạp Đảng ở trong tù và tham gia ban lãnh đạo những người cộng sản ở trong tù. Buôn Ma Thuột hồi đó là một khu tự trị với chính sách hết sức hà khắc của bè lũ thực dân và tay sai. Phan Đăng Lưu học tiếng Ê Đê và vận động các bạn tù cùng học. Chỉ sau vài tháng đồng chí đã sử dụng khá thành thạo thứ tiếng này. Để tuyên truyền, giác ngộ lính canh tù, đồng chí lập ra tờ Doãn Đê tù báo (trong tiếng Ê Đê, Doãn là từ chỉ người Kinh, người miền xuôi). Tờ báo bí mật ra hàng tuần, vừa là công cụ giác ngộ binh lính người Ê Đê, vừa là tài liệu tuyên truyền nội bộ. Các bài viết ngắn gọn, đơn giản, trong đó nói về nỗi nhục mất nước; về quan hệ gắn bó giữa người Ê Đê và người Kinh cùng chung một nước; tấm gương tiết liệt, yêu nước của tù nhân cách mạng; về cách nhìn cảm thông của tù nhân cách mạng với những người Ê Đê bị ép buộc làm những điều mà họ không muốn. Tác dụng của tờ báo lúc đó rất lớn, rất hiệu quả. Mối quan hệ giữa người tù, lính canh được cải thiện rõ rệt.

Vào quãng giữa năm 1932, sau cuộc phá ngục của tù nhân ở nhà tù Kon Tum, thực dân Pháp siết chặt chế độ lao tù đến mức hà khắc. Lãnh đạo nhà tù Buôn Ma Thuột, trong đó có cả Phan Đăng Lưu, chủ trương viết báo bằng cả tiếng Việt, tiếng Pháp, để khi có người được ra tù hoặc qua đường dây bí mật gửi đăng ở các báo, tố cáo chế độ nhà tù, kêu gọi dư luận bên ngoài hỗ trợ cuộc đấu tranh của tù nhân. Một số ít bài báo như vậy đã may mắn lọt ra ngoài. Bọn cai ngục ở nhà tù Buôn Ma Thuột tức lồng lộn, xoi mói, lùng sục các buồng giam kỹ hơn.

Năm 1933, nhân một đồng chí hết hạn tù, đồng chí Phan Đăng Lưu bí mật viết một bài đả kích chế độ nhà tù nhờ gửi về quê. Việc bị lộ, đồng chí bị ghép vào tội viết báo tuyên truyền chống lại chính phủ bảo hộ, tăng án thêm 5 năm tù khổ sai và giam vào xà lim.

Mùa hè năm 1936, đồng chí Phan Đăng Lưu được trả tự do nhưng bị quản thúc ở Huế. Tại đây, Phan Đăng Lưu cùng các đồng chí liên lạc với Đảng và được Trung ương chỉ định vào Xứ ủy Trung Kỳ và sau đó là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, phụ trách phong trào đấu tranh công khai, hợp pháp. Trong những ngày hoạt động ở Huế, Phan Đăng Lưu đặc biệt quan tâm đến công tác tuyên truyền, vừa xây dựng chỉ đạo các báo chí của Đảng vừa trực tiếp đào tạo, đoàn kết tập hợp lực lượng báo giới, đặc biệt là hướng dẫn, bồi dưỡng, dìu dắt thanh niên tiến bộ, rèn luyện họ trở thành những đảng viên hiểu biết về lý luận. Tháng 3/1937, Xứ ủy Trung Kỳ phân công đồng chí Phan Đăng Lưu tổ chức Đại hội báo chí Trung Kỳ tại Huế để tập hợp những người viết báo tiến bộ, hướng các nhà báo vào những nhiệm vụ trọng tâm có ý nghĩa lúc bấy giờ.

Được Đảng giao hoạt động công khai và bán công khai, và báo chí được coi là diễn đàn, là vũ khí đấu tranh vừa phù hợp, vừa sắc bén, Phan Đăng Lưu đã cùng một số trí thức yêu nước mua lại tờ báo Sông Hương và chuyển thành Sông Hương tục bản. Tờ báo do Phan Đăng Lưu trực tiếp chỉ đạo nội dung và viết bài các bài xã luận, bình luận, tiểu phẩm. Nội dung trình bày quan diểm của Đảng, phát động quần chúng đấu tranh tuyên truyền cho cuộc vận động Đông Dương Đại hội, giải thích cho dân biết về quyền bầu cử, ứng cử. Báo tỏ rõ tính giai cấp, tính chiến đấu sâu sắc, vạch mặt chỉ tên bọn tay sai bán nước hại dân, dùng các thủ đoạn để lường gạt cử tri. Sau gần 4 tháng phục vụ nhiệm vụ chính trị, ra được 14 số, đến ngày 14/10/1937 tự đóng cửa.

Sang năm 1938, Báo Dân- cơ quan những người cấp tiến Xứ ủy Trung Kỳ ra đời do Phan Đăng Lưu phụ trách, thể hiện nhiệm vụ tập trung tuyên truyền cách mạng. Báo Dân kết hợp chặt chẽ với các đại biểu tiến bộ trong Viện Dân biểu và phong trào cách mạng của quần chúng, tạo nên sức mạnh to lớn chống sưu cao thuế nặng, chống áp bức bất công, đòi tự do ngôn luận, đặc biệt là đánh bại dự án thuế thân, thuế điền thổ của Tòa khâm sứ Trung Kỳ. Đây là một thất bại lớn của "chính phủ bảo hộ" tại Viện dân biểu Trung kỳ năm 1938 và cũng là thắng lợi chưa từng có trong lịch sử đấu tranh hợp pháp ở địa phương lúc bấy giờ. Báo Dân ra được 17 số (từ tháng 7 đến tháng 10/1938) thì đóng cửa do kẻ địch biết đó là sự thay đổi tên gọi của Sông Hương tục bản và do Phan Đăng Lưu phụ trách.

Sau đó, cơ quan Xứ ủy và Phan Đăng Lưu cho ra tờ báo Dân Tiến, do Phan Đăng Lưu trực tiếp phụ trách, báo được biên tập ở Huế, in ấn ở Sài Gòn, phát hành ở Nam Kỳ. Ra được 5 số, Dân Tiến bị nhà cầm quyền đóng cửa. Không chịu khuất phục, Phan Đăng Lưu cho ra tiếp tờ báo Dân Muốn, biên tập ở Huế, in và phát hành ở Sài Gòn.

Phan Đăng Lưu còn trực tiếp chỉ đạo nhà xuất bản Tư tưởng, có trụ sở đóng ở Đà Nẵng, cộng tác với "Quan Hải tùng thư" xuất bản những sách phổ thông về lịch sử dân tộc, về chủ nghĩa Mác - Lênin. Xuất phát từ quan niệm “không có lý luận cách mạng thì không có phong trào cách mạng”, đồng chí không ngừng trau dồi thêm các kiến thức thức của mình về khoa học xã hội, chính trị, triết học. Trong trang sử vàng của cách mạng Việt Nam, của báo chí cách mạng Việt Nam, Phan Đăng Lưu có một vị trí xứng đáng, trân trọng. Đồng chí là một trong những nhà lãnh đạo xuất sắc của Đảng ta, nhân dân ta, một nhà báo cách mạng ưu tú, hết sức tiêu biểu thập niên ba mươi của thế kỷ hai mươi.

Qua nhiều năm hoạt động cách mạng, Phan Đăng Lưu đã trưởng thành từ một đảng viên và cán bộ lãnh đạo chủ chốt của Tân Việt Cách mạng Đảng (tiền thân là Hội Phục Việt), đồng chí đã trở thành đảng viên và cán bộ lãnh đạo chủ chốt của Đảng Cộng sản Đông Dương (nay là Đảng Cộng sản Việt Nam), đồng chí được giao giữ trọng trách Xứ ủy viên Xứ ủy Trung Kỳ (1936 - 1937), Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương (1937 - 1939). Khi toàn bộ Ban Chấp hành Trung ương Đảng bị bắt (1940), chỉ còn một mình Phan Đăng Lưu là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, đồng chí đã chèo lái con thuyền cách mạng Việt Nam, duy trì phong trào cách mạng. Vào cuối tháng 10/1940, sau khi đã cố gắng trì hoãn cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ, Phan Đăng Lưu đã từ Nam ra Bắc cùng với Xứ ủy Bắc kỳ tổ chức Hội nghị tái lập Ban Chấp hành Trung ương Đảng (Hội nghị Trung ương lần thứ bảy). Tại hội nghị này, Phan Đăng Lưu cùng các đồng chí dự Hội nghị đề cử đồng chí Đặng Xuân Khu (tức Trường Chinh) làm quyền Tổng Bí thư của Đảng. Dù ở cương vị nào, đồng chí cũng đều nổi tiếng là người hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ và có nhiều cống hiến to lớn cho Đảng và cho Nhân dân.

Sau khi tham gia Hội nghị Trung ương lần thứ bảy của Đảng (tháng 11/1940) tại làng Đình Bảng (Từ Sơn, Bắc Ninh), khi vừa về đến Sài Gòn, đồng chí Phan Đăng Lưu bị mật thám Pháp bắt; ngày 3/3/1941, bị tòa án binh của chính quyền thực dân Pháp kết án tử hình.

Phan Đăng Lưu là một trong những nhà lãnh đạo xuất sắc của Đảng ta, nhân dân ta, một nhà báo cách mạng ưu tú. Đồng chí đã góp phần xứng đáng xây dựng nền móng ban đầu cho sự lãnh đạo của Đảng đối với bộ máy tổ chức và đảng viên của mình, với nhân dân, với cách mạng, nổi bật nhất là trên trận địa tư tưởng, báo chí, xuất bản, văn hóa, văn nghệ.

Nhà lưu niệm Phan Đăng Lưu thuộc xã Tràng Thành, huyện Yên Thành, tổng Quan Hóa (Nay là xóm Phan Đăng Lưu, xã Hoa Thành, huyện Yên Thành). Ảnh: Bảo tàng tỉnh Nghệ An

Nhà lưu niệm Phan Đăng Lưu thuộc xã Tràng Thành, huyện Yên Thành, tổng Quan Hóa (Nay là xóm Phan Đăng Lưu, xã Hoa Thành, huyện Yên Thành) được xem là "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống yêu nước và cách mạng cho các thế hệ. Hàng năm, tại nhà lưu niệm tổ chức nhiều kỳ lễ, có sự tham gia của chính quyền các cấp cùng đông đảo nhân dân và con cháu dòng họ Phan, nhằm tri ân, tưởng nhớ công lao to lớn của đồng chí Phan Đăng Lưu với cách mạng Việt Nam.

T.N (T/h)

Nguồn Cao Bằng : https://baocaobang.vn/phan-dang-luu-nha-lanh-dao-xuat-sac-cua-dang-nguoi-chien-si-tien-phong-tren-mat-tran-bao-chi-3187770.html