Phạt cọc không giới hạn: Trở về nguyên lý cốt lõi của luật dân sự

5 giờ trướcBài gốc

Dự thảo Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao về đặt cọc (Dự thảo 2.3) đang thu hút sự quan tâm lớn khi lựa chọn một hướng tiếp cận đáng chú ý: Tôn trọng thỏa thuận của các bên, kể cả khi mức phạt cọc vượt quá giá trị hợp đồng.

Đặt cọc từ lâu vốn được coi là biện pháp bảo đảm mang tính “quốc dân” bởi sự đơn giản và tính hiệu quả. Tuy nhiên, khi các bên bắt đầu thỏa thuận mức phạt gấp 5, gấp 10 lần giá trị số tiền đặt cọc, lúc này, ranh giới giữa một biện pháp bảo đảm nghĩa vụ và một công cụ trừng phạt kinh tế trở nên mong manh hơn bao giờ hết.

Từ những bản án “lệch pha” gây tranh cãi

Thực tiễn xét xử đang tồn tại một nghịch lý: Cùng một hành vi thỏa thuận phạt cọc cao, nhưng số phận pháp lý của các bên lại phụ thuộc vào... địa phương nơi thụ lý. Đơn cử như Bản án số 147/2026/DS-PT của TAND tỉnh Đắk Lắk, đây được xem là một “phán quyết dũng cảm” khi Tòa án tôn trọng thỏa thuận của các bên và chấp nhận mức phạt gấp 10 lần. Ngược lại, trong một tranh chấp khác, TAND tỉnh Tây Ninh (Bản án số 840/2025/DS-PT) chủ động “giảm” mức phạt cọc vì cho rằng quá cao, không đảm bảo được quyền lợi hợp pháp của các bên. Sự “lệch pha” này khiến tính dự báo – "linh hồn" của giao dịch dân sự phần nào bị ảnh hưởng.

Dự thảo 2.3 ra đời với kỳ vọng chấm dứt sự tùy nghi này bằng cách: Hãy để các bên tự quyết định và tự chịu trách nhiệm.

Ảnh minh họa: NGUYỆT NHI

Khi tự do hợp đồng không thể bị trói bằng “trần cơ học”

Hướng tiếp cận của dự thảo, về bản chất, là sự trở lại với nguyên lý cốt lõi của luật dân sự: Quyền tự định đoạt của các bên.

Trước hết, cần khẳng định rằng Bộ luật Dân sự hiện nay không quy định mức trần cho tiền cọc hay phạt cọc. Trong một hệ thống pháp luật coi trọng tính thống nhất, nếu dùng một Nghị quyết để áp đặt những “con số cơ học” như 5 lần hay 10 lần không chỉ là bước lùi về tư duy mà còn là dấu hiệu của việc lập quy thiếu cơ sở pháp lý. Chúng ta không thể nhân danh sự “an toàn” để bóp nghẹt quyền tự thỏa thuận của các chủ thể – vốn là động lực vận hành của mọi giao dịch dân sự.

Nhìn vào thực tế khốc liệt của thị trường bất động sản, khi giá đất nhảy múa từng giờ, mức phạt cọc cao chính là “vũ khí” duy nhất để răn đe những ý định “bẻ kèo” trục lợi. Một bên chấp nhận ký vào điều khoản phạt gấp 5 lần hay 10 lần không phải vì họ khờ khạo, mà vì đó là cách họ đưa ra một cam kết bằng tài sản để đổi lấy niềm tin của đối tác.

Dân gian từ xưa có câu: “Bút sa gà chết”. Pháp luật dân sự là luật của những người trưởng thành, có đầy đủ năng lực hành vi. Tòa án không nên đóng vai “người bảo hộ” cho những chủ thể thiếu trách nhiệm với chính chữ ký, quyết định của mình. Nếu cơ quan tài phán can thiệp, “gọt giũa” lại những con số đã được các bên tự nguyện xác lập, thì niềm tin vào tính ổn định của giao dịch sẽ sụp đổ.

ThS Liên Đăng Phước Hải, Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Quốc gia TP.HCM.

Nghị quyết chỉ nên đóng vai trò "kim chỉ nam"

Trong các đợt góp ý cho dự thảo, không ít ý kiến cho rằng cần đưa một “con số trần” (như không quá 5 lần hoặc không quá giá trị hợp đồng) vào Nghị quyết để tạo sự thuận tiện, dễ dàng cho việc áp dụng. Tuy nhiên, nhìn dưới lăng kính pháp lý, đây là một đề xuất đầy rủi ro và vượt quá thẩm quyền.

Trước hết, chúng ta cần phải thượng tôn một nguyên tắc cốt lõi: Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao ban hành Nghị quyết để hướng dẫn áp dụng luật, chứ không phải để kiến tạo luật mới.

Bộ luật Dân sự 2015 được xem là đạo luật “gốc” về dân sự. Khi Quốc hội đã chủ động không thiết lập giới hạn cho phạt cọc, thì việc dùng một văn bản dưới luật để sinh ra một hạn chế mới là điều khó chấp nhận được. Nếu chúng ta thỏa hiệp với cách làm này, Nghị quyết sẽ nghiễm nhiên trở thành một “luật con” có quyền năng sửa đổi “luật mẹ” – một tiền lệ nguy hiểm phá vỡ tính thống nhất của hệ thống pháp luật và vi phạm nguyên tắc phân quyền.

Việc khống chế các giao dịch dân sự bằng những con số cụ thể là câu chuyện của chính sách lập pháp, thuộc thẩm quyền duy nhất của Quốc hội. Nếu thực tiễn cho thấy cần có một sự thay đổi về chất, hãy để điều đó được tranh luận và quyết định công khai tại nghị trường trong lộ trình sửa đổi Bộ luật Dân sự sắp tới.

Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao chỉ nên giữ đúng vai trò là “kim chỉ nam”, khơi thông những điểm mờ trong áp dụng luật, chứ không được phép tạo ra các rào cản hành chính mới làm nghẹt thở các giao dịch.

Tôn trọng thỏa thuận nhưng làm gì khi việc phạt cọc bị biến tướng?

Chúng ta tôn trọng thỏa thuận, nhưng mọi sự tự do thỏa thuận đều phải có giới hạn nếu nó bắt đầu xâm phạm đến trật tự công cộng và đạo đức xã hội.

Thực tiễn cho thấy, không ít giao dịch đặt cọc chỉ là “tấm bình phong” để che giấu quan hệ vay nặng lãi, nơi khoản lãi suất cắt cổ được hợp pháp hóa một cách tinh vi dưới danh nghĩa “phạt cọc”.

Thậm chí, đã xuất hiện những trường hợp lợi dụng sự thiếu hiểu biết hoặc hoàn cảnh ngặt nghèo của đối tác để áp đặt mức phạt lên tới hàng chục, hàng trăm lần tiền cọc – một sự áp bức kinh tế rõ rệt núp bóng quyền tự định đoạt.

Nhìn ra thế giới, các quốc gia có hệ thống pháp luật phát triển như Anh, Pháp hay Nhật Bản dù đề cao tính tự do thỏa thuận nhưng chưa bao giờ chấp nhận sự tự do tuyệt đối nếu nó dẫn đến sự bất công thái quá.

Họ duy trì nguyên tắc “can thiệp tối thiểu” của Tòa án như một chiếc phanh khẩn cấp để bảo vệ bên yếu thế. Chẳng hạn, Điều 1231-5 BLDS Pháp trao cho Thẩm phán quyền năng đặc biệt: Điều chỉnh giảm mức phạt nếu nó “cao một cách quá đáng” hoặc tăng lên nếu “quá thấp” so với thiệt hại thực tế. Điều này cho thấy rằng tự do phải nằm trong khuôn khổ của sự công bằng và không được trở thành công cụ trục lợi bất chính.

Pháp luật không nên là một chiếc lồng sắt nhốt mọi giao dịch vào những con số, nhưng cũng không thể là một khán đài đứng nhìn kẻ mạnh áp bức kẻ yếu.

Việc dự thảo Nghị quyết lựa chọn tôn trọng thỏa thuận phạt cọc là một tín hiệu đáng mừng cho sự phát triển của quyền dân sự tại Việt Nam, nó chấm dứt thực trạng Tòa án vô tình trở thành người “bào chữa” cho sự thiếu trách nhiệm của một bên khi thực hiện cam kết.

Tuy nhiên, cần sòng phẳng rằng: “Tự do luôn đi kèm trách nhiệm”. Trong một xã hội văn minh, mỗi cá nhân khi đặt bút ký vào hợp đồng phải ý thức rõ mỗi con số phạt cọc là một lời cam kết định ước bằng tài sản. Pháp luật bảo hộ quyền tự do, nhưng đó là sự tự do của những chủ thể tự trọng và thượng tôn cam kết.

Ở chiều ngược lại, công lý không được phép đứng ngoài cuộc khi sự tự do bị biến dạng thành sự áp bức.

Dù vậy, thay vì dùng một “mức trần” cứng nhắc, các cơ quan tài phán cần vận dụng linh hoạt và sắc bén các “van an toàn” đã có sẵn trong Bộ luật Dân sự: Từ nguyên tắc thiện chí, trung thực cho đến chế định giao dịch giả tạo.

Hãy để người dân tự chịu trách nhiệm với chữ ký của mình, nhưng cũng hãy để Tòa án giữ đúng vai trò là người gác cổng công lý, đảm bảo rằng phạt cọc mãi là “sợi dây bảo đảm” cho niềm tin, chứ không phải là “chiếc bẫy”.

ThS LIÊN ĐĂNG PHƯỚC HẢI, Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Quốc gia TP.HCM

Nguồn PLO : https://plo.vn/phat-coc-khong-gioi-han-tro-ve-nguyen-ly-cot-loi-cua-luat-dan-su-post905246.html