Phật viện Đồng Dương - đỉnh cao của di sản Phật giáo Champa

4 giờ trướcBài gốc

Đi thực tế tại Di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương. Ảnh: ĐÌNH HIỆP

Hội thảo nhằm hệ thống hóa, bổ sung, cập nhật các tư liệu khoa học liên quan đến Phật viện Đồng Dương; đồng thời làm rõ lịch sử hình thành, phát triển của Phật giáo Champa; vai trò, vị trí của Phật viện Đồng Dương trong đời sống tôn giáo - tín ngưỡng của vương quốc Champa, trong tiến trình lịch sử Phật giáo Việt Nam và trong bối cảnh giao lưu văn hóa, tôn giáo khu vực Đông Nam Á.

Trung tâm Phật giáo hoàng gia

Các phát hiện khảo cổ học, đặc biệt là những pho tượng Phật và Bồ tát Avalokitesvara bằng đồng có niên đại thế kỷ thứ 8, thứ 9 được phát hiện tại Phan Thiết và Bình Định, cho thấy sự phát triển của Phật giáo Đại thừa tại Champa, với trọng tâm là tín ngưỡng Avalokitesvara - biểu tượng của lòng từ bi và năng lực cứu độ. Đến năm 875, vua Indravarman II cho xây dựng Phật viện Đồng Dương, đánh dấu sự xác lập chính thức của một trung tâm Phật giáo mang tính chất hoàng gia.

Minh văn bia ký Đồng Dương (C.66) cho thấy LaksmindraLokesvara được tôn thờ song song với việc dựng linga của Bhadresvara, phản ánh rõ tính chất lưỡng nguyên - sự đồng tồn tại của Phật giáo và Ấn Độ giáo trong hệ tư tưởng Champa. Ngay cả trong thời kỳ Phật giáo đạt đỉnh cao dưới triều Indrapura, các công trình Hindu tại Mỹ Sơn vẫn tiếp tục được xây dựng, cho thấy tính linh hoạt và dung hợp của hệ tư tưởng Champa.

Trong tổng thể mạng lưới di tích trải dài từ Quảng Bình đến Bình Thuận, Phật viện Đồng Dương giữ vị trí đặc biệt với tư cách là trung tâm Phật giáo hoàng gia duy nhất và có quy mô lớn nhất được xác nhận qua bia ký và khảo cổ học.

Xét trong không gian khu vực Nam Trung Bộ - từ Phan Thiết đến Đà Nẵng - thể hiện một tầng văn hóa Phật giáo Champa gắn chặt với thương mại hàng hải. Các tượng Phật và Avalokitesvara bằng đồng phát hiện tại đây mang ảnh hưởng nghệ thuật Ấn Độ, Java và Dvaravati (thế kỷ 7-9), với kích thước nhỏ gọn, thuận tiện cho việc vận chuyển trên các thương thuyền để đưa đến Champa. Những trung tâm phía nam vì vậy đóng vai trò như các “điểm nút giao thương - tín ngưỡng”, nơi tiếp nhận và lan tỏa các yếu tố Phật giáo trong mạng lưới biển Đông Nam Á.

Các tiểu phẩm Phật giáo phát hiện tại núi Chồi (Quảng Ngãi) có niên đại khoảng năm 903-904, tiếp tục khẳng định sự phổ biến của tư tưởng Đại thừa, đồng thời phản ánh các kết nối liên vùng với Thái Lan, Myanmar và Indonesia, qua đó cho thấy Champa là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới Phật giáo khu vực.

Trong toàn bộ mạng lưới này, Phật viện Đồng Dương giữ vai trò chủ đạo. Khác với các điểm phân bố rải rác ở phía nam, Đồng Dương là một trung tâm kiến trúc được quy hoạch có ý thức, với quy mô lớn và cấu trúc không gian chặt chẽ. Quần thể gồm nhiều công trình kiến trúc kéo dài khoảng 1,3 km theo trục Đông - Tây, theo mô hình Mandala của Phật giáo Đại thừa.

Phong cách Đồng Dương

Cùng với quy mô kiến trúc lớn, nghệ thuật điêu khắc Đồng Dương đã hình thành một phong cách riêng biệt, kết hợp các yếu tố của Phật giáo Đại thừa, Ấn Độ giáo và sự sáng tạo bản địa. Phong cách này đánh dấu một đỉnh cao của mỹ thuật Champa trong thế kỷ thứ 9. Trong số hàng trăm tác phẩm điêu khắc được phát hiện tại Đồng Dương, có 2 pho tượng đồng quan trọng bậc nhất trong di sản Phật giáo Champa.

Một góc cổng Tháp Sáng của Phật viện Đồng Dương đang được bảo vệ. Ảnh: A.

Đầu tiên, pho tượng đồng Phật Thích Ca được tìm thấy tại Đồng Dương vào năm 1911 cao 108cm. Tượng đứng thẳng, trên thân khoác một chiếc áo cà sa để hở vai bên phải, những nếp xếp của chiếc áo uốn cong lên phía vai trái. Một số nhà nghiên cứu cho rằng pho tượng này chịu ảnh hưởng của phong cách Amaravati (Ấn Độ), cho thấy sự giao lưu trực tiếp với Ấn Độ qua đường biển.

Jean Boisselier cho rằng niên đại của pho tượng này khoảng thế kỷ thứ 5 đến đầu thế kỷ thứ 6. Như vậy về mặt niên đại, pho tượng này ra đời sớm hơn Phật viện Đồng Dương và có nhiều khả năng, tượng được đưa từ nước ngoài vào đất Champa qua con đường hàng hải.

Tiếp sau đó, pho tượng Bồ Tát Tara cao 114cm, được phát hiện vào năm 1978 ở gần khu đền thờ chính, một số nhà nghiên cứu cho rằng, đây là pho tượng Bồ tát Laksmindra Lokesvara, được đặt trên bệ thờ của đền thờ chính. Theo đánh giá của Jean Boisselier, đây không chỉ là tượng đồng lớn nhất của nghệ thuật Champa, mà còn là một trong những tượng đồng quan trọng bậc nhất của vùng Đông Nam Á. Tác phẩm này được định niên đại vào khoảng giữa thế kỷ thứ 9.

* * *

Trải qua hơn mười thế kỷ với bao biến động của lịch sử và sự khắc nghiệt của thời gian, dù nay Phật viện Đồng Dương chỉ còn là những phế tích rêu phong, nhưng những giá trị để lại vẫn nguyên tầm vóc của một “kinh đô Phật giáo” vang bóng một thời. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản Đồng Dương không chỉ là trách nhiệm đối với quá khứ, mà còn là cách để chúng ta hiểu sâu sắc hơn về vị thế của Champa trong dòng chảy văn minh Đông Nam Á - một mắt xích quan trọng, rực rỡ và không thể thay thế.

HỒ XUÂN TỊNH

Nguồn Đà Nẵng : https://baodanang.vn/phat-vien-dong-duong-dinh-cao-cua-di-san-phat-giao-champa-3331318.html