Que thử máu phát hiện ung thư: Đột phá microRNA hay chỉ là bước sàng lọc?

2 giờ trướcBài gốc

Chỉ với một giọt máu và một que thử dùng một lần, liệu con người có thể phát hiện ung thư từ khi khối u còn chưa kịp hình thành?

Thông tin về một cảm biến sinh học siêu nhạy đến từ Australia – được cho là có khả năng phát hiện microRNA ở nồng độ thấp hơn glucose lên đến 1 tỷ lần – đang tạo nên làn sóng kỳ vọng mới trong giới y khoa. Không ít ý kiến cho rằng đây có thể là bước ngoặt làm thay đổi hoàn toàn diện mạo tầm soát ung thư: nhanh hơn, ít xâm lấn hơn và thậm chí có thể thực hiện tại nhà.

Nhưng liệu công nghệ này có thực sự đủ sức thay thế các phương pháp chẩn đoán hiện hành? Độ nhạy “khủng” có đồng nghĩa với độ chính xác tuyệt đối? Và nếu được triển khai tại Việt Nam, đâu là những điều kiện tiên quyết để tránh biến kỳ vọng thành ảo tưởng?

TS-BS Nguyễn Ngọc Bảo Hoàng, chuyên gia ung bướu tại Bệnh viện Chợ Rẫy: "Loại que thử này có thể chỉ phát huy tác dụng nhanh chóng và chính xác trong một số trường hợp cụ thể, ví dụ như ung thư đại tràng hoặc ung thư phổi"

Để làm rõ những vấn đề này, phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi chuyên sâu với TS-BS Nguyễn Ngọc Bảo Hoàng, chuyên gia ung bướu tại Bệnh viện Chợ Rẫy, nhằm phân tích thấu đáo bản chất khoa học, giới hạn kỹ thuật và giá trị thực tiễn của loại que thử đang được ví như “người lính gác” thế hệ mới trong cuộc chiến chống ung thư.

- Thưa bác sĩ, thông tin về loại que thử ung thư từ Australia đang được kỳ vọng sẽ thay đổi hoàn toàn diện mạo của ngành chẩn đoán. Bác sĩ có thể giải thích rõ hơn về bản chất kỹ thuật của thiết bị này không?

- TS-BS Nguyễn Ngọc Bảo Hoàng: Theo các tài liệu nghiên cứu, đây thực chất là một loại cảm biến sinh học đột phá được thiết kế để sử dụng một lần. Điểm mấu chốt nằm ở việc thiết bị này sử dụng các enzyme đặc hiệu để khuếch đại tín hiệu điện, từ đó nhận diện được các phân tử chỉ thị bệnh, cụ thể ở đây là microRNA. Nếu nhìn vào hình thức, cảm biến này có cách thức vận hành khá tương đồng với các que thử đường huyết vốn đã quá quen thuộc với bệnh nhân tiểu đường. Tuy nhiên, sự khác biệt nằm ở đẳng cấp về độ nhạy. Các nghiên cứu cho thấy nó có khả năng phát hiện microRNA trong huyết tương ở nồng độ cực thấp, thậm chí thấp hơn nồng độ glucose tới 1 tỷ lần. Điều này cho thấy khả năng "đánh hơi" mầm bệnh của thiết bị đạt đến ngưỡng cực nhỏ mà các phương pháp thông thường khó lòng chạm tới.

- Vậy cơ chế đo lường cụ thể trong máu diễn ra như thế nào để có thể khẳng định một người có nguy cơ mắc ung thư hay không, thưa bác sĩ?

-TS-BS Nguyễn Ngọc Bảo Hoàng: Về nguyên lý chung, để xác định sự hiện diện của ung thư qua máu, các nhà khoa học thường tập trung vào hai hướng chính là đo lường trực tiếp số lượng tế bào ung thư hoặc định lượng các enzyme và chỉ số ung thư lưu thông trong dòng máu. Công nghệ mới này cho phép phát hiện tải lượng kháng nguyên hoặc tế bào ung thư ở ngưỡng mật độ khoảng 103. Khi các tế bào ung thư phát triển, chúng thường giải phóng các chất liệu di truyền như ADN hoặc các phân tử protein đặc trưng vào máu. Chẳng hạn, với ung thư đại trực tràng, ung thư vú hay ung thư phổi, các tế bào hoặc chất liệu ung thư thường "rơi" ra ngoài và hòa vào hệ tuần hoàn, tạo điều kiện cho các thiết bị đo lường nhạy bén như que thử này bắt được tín hiệu.

- Với độ nhạy cao khủng khiếp như vậy, liệu chúng ta đã có thể mơ về một ngày chỉ cần dùng que thử tại nhà là biết mình có bị ung thư hay không?

- TS-BS Nguyễn Ngọc Bảo Hoàng: Từ kết quả nghiên cứu đến ứng dụng đại trà trong lâm sàng là một khoảng cách rất xa. Ung thư không phải là một bệnh đơn nhất mà là một tập hợp hàng trăm loại bệnh khác nhau với cơ chế sinh học vô cùng phức tạp. Thực tế, loại que thử này có thể chỉ phát huy tác dụng nhanh chóng và chính xác trong một số trường hợp cụ thể, ví dụ như ung thư đại tràng hoặc ung thư phổi. Đối với nhiều loại hình ung thư khác, việc chỉ dựa vào một chỉ số đơn lẻ là không đủ để đưa ra kết luận cuối cùng.

Kết quả từ que thử chỉ nên được coi là một yếu tố nghi ngờ để từ đó bác sĩ đề nghị bệnh nhân thực hiện các bước tầm soát chuyên sâu hơn

- Bác sĩ có thể làm rõ hơn về những giới hạn mà công nghệ này chưa thể vượt qua ở thời điểm hiện tại không?

- TS-BS Nguyễn Ngọc Bảo Hoàng: Có những khu vực "bất khả xâm phạm" đối với loại que thử này. Điển hình như ung thư não, chúng ta gần như không thể thực hiện tầm soát bằng phương pháp này do đặc thù vị trí và hàng rào máu não. Tương tự, các loại ung thư liên quan chặt chẽ đến yếu tố di truyền hay gene cũng nằm ngoài khả năng sàng lọc của cảm biến sinh học này. Ngoài ra, các khối u vùng tai mũi họng cũng được đánh giá là không phù hợp để áp dụng công nghệ que thử máu. Ngay cả đối với ung thư tuyến tiền liệt, một số quan điểm chuyên môn vẫn cho rằng việc sử dụng chỉ số đơn thuần từ que thử là không khả thi trong việc sàng lọc chính xác.

- Nhiều người thắc mắc rằng nếu que thử báo hiệu nồng độ microRNA cao gấp một tỷ lần so với bình thường, liệu đó có phải là "bản án" khẳng định chắc chắn về ung thư?

- TS-BS Nguyễn Ngọc Bảo Hoàng: Đây là một điểm cực kỳ quan trọng cần được hiểu đúng theo góc độ chuyên môn. Việc phát hiện sự hiện diện của microRNA ở nồng độ cao thực chất chỉ là một tín hiệu báo động về những bất thường đang xảy ra trong máu. Tuy nhiên, sự bất thường này không hoàn toàn đồng nghĩa với việc người đó đã mắc bệnh ung thư. Trong thực tế, cơ thể con người có những cơ chế tự vệ vô cùng tinh vi. Ngay cả khi xuất hiện các tải lượng tế bào hay phân tử bất thường, nếu hệ miễn dịch của cá nhân đó hoạt động tốt, nó hoàn toàn có khả năng tiêu diệt và loại bỏ các mầm mống này trước khi chúng kịp hình thành khối u. Do đó, kết quả từ que thử chỉ nên được coi là một yếu tố nghi ngờ để từ đó bác sĩ đề nghị bệnh nhân thực hiện các bước tầm soát chuyên sâu hơn.

- Vậy theo kinh nghiệm lâm sàng, những nhóm đối tượng nào sẽ thực sự được hưởng lợi nếu công nghệ này được đưa vào chương trình tầm soát?

- TS-BS Nguyễn Ngọc Bảo Hoàng: Tầm soát ung thư không phải là một cuộc kiểm tra đại trà cho mọi loại bệnh vì không phải chương trình tầm soát nào cũng đem lại lợi ích thực tế cho bệnh nhân. Chúng ta chỉ nên ưu tiên tầm soát những loại ung thư mà việc phát hiện sớm có thể thay đổi đáng kể kết quả điều trị. Nhóm ung thư được hưởng lợi nhiều nhất từ các chương trình sàng lọc bao gồm ung thư vú, ung thư đại tràng, ung thư phổi, ung thư cổ tử cung và ung thư tuyến tiền liệt. Ví dụ, với ung thư vú, phát hiện sớm giúp bác sĩ có cơ hội thực hiện các phẫu thuật bảo tồn tuyến vú cho bệnh nhân thay vì phải cắt bỏ hoàn toàn. Ngược lại, với những bệnh như ung thư xương hay ung thư não, ngay cả khi phát hiện ra nhờ tầm soát thì cơ chế bệnh học của chúng cũng khiến bệnh nhân không được hưởng lợi nhiều về mặt hiệu quả điều trị lâu dài.

Nhóm ung thư được hưởng lợi nhiều nhất từ các chương trình sàng lọc bao gồm ung thư vú, ung thư đại tràng, ung thư phổi, ung thư cổ tử cung và ung thư tuyến tiền liệt

- Trong bối cảnh công nghệ sinh học phát triển, liệu cảm biến này có thể thay thế hoàn toàn cho kỹ thuật PCR trong việc tầm soát ung thư định kỳ hay không?

- TS-BS Nguyễn Ngọc Bảo Hoàng: Thực tế trong y học, người ta không dùng PCR như một công cụ tầm soát ung thư định kỳ đại trà. Vai trò của PCR rất khác biệt và chuyên sâu. Kỹ thuật này thường chỉ được chỉ định khi bác sĩ cần định nghĩa chính xác các gene ung thư hoặc tìm kiếm các đột biến gene cụ thể. Khi đã xác định được sự hiện diện của một loại gene đích nào đó và cần làm rõ biến chuyển của nó, lúc đó PCR mới được huy động. Que thử hay cảm biến sinh học chỉ đóng vai trò là "người lính gác" phát hiện dấu hiệu lạ ban đầu, còn PCR giống như một "kính hiển vi" soi xét sâu vào bản chất di truyền của vấn đề.

- Để một công nghệ như que thử từ Australia có thể thực sự đi vào đời sống y tế tại Việt Nam, theo bác sĩ cần những điều kiện gì?

- TS-BS Nguyễn Ngọc Bảo Hoàng: Chúng ta cần một hệ thống trung tâm sàng lọc bài bản và chuyên nghiệp để điều phối. Việc ứng dụng đại trà không thể chỉ dựa vào một thiết bị cầm tay mà phải nằm trong một quy trình khép kín, nơi các chỉ số từ que thử được đối chiếu, phân tích và kết hợp với nhiều yếu tố lâm sàng khác để đưa ra chẩn đoán cuối cùng. Chỉ khi xác định được chính xác loại ung thư nào có thể sàng lọc hiệu quả bằng chỉ số từ que thử và mang lại giá trị thực cho bệnh nhân, lúc đó chúng ta mới nên triển khai rộng rãi.

Hy vọng rằng trong tương lai gần, sự kết hợp giữa độ nhạy tuyệt vời của công nghệ cảm biến microRNA và quy trình y khoa nghiêm ngặt sẽ mở ra cánh cửa mới, giúp giảm bớt gánh nặng bệnh tật cho cộng đồng.

- Xin cảm ơn TS-BS Nguyễn Ngọc Bảo Hoàng về cuộc trao đổi này!

Hồ Quang (thực hiện)

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/que-thu-mau-phat-hien-ung-thu-dot-pha-microrna-hay-chi-la-buoc-sang-loc-247037.html