'Sát thủ thầm lặng' càn quét châu Á

2 giờ trướcBài gốc

Nắng nóng cực đoan đang trở thành "cỗ máy giết người" của châu Á khi hàng loạt quốc gia liên tiếp ghi nhận nhiệt độ kỷ lục, hạn hán kéo dài, cháy rừng lan rộng và khủng hoảng nguồn nước. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, nguy cơ hiện tượng El Nino quay trở lại với cường độ mạnh trong năm 2026 đang khiến các nhà khoa học đặc biệt lo ngại.

Từ Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh cho đến Thái Lan, Indonesia hay Việt Nam, hàng trăm triệu người đang phải sống trong những đợt nóng kéo dài chưa từng có. Không chỉ là câu chuyện thời tiết, nắng nóng giờ đây đã trở thành cuộc khủng hoảng liên quan đến sức khỏe, kinh tế, an ninh lương thực và cả khả năng chống chịu của các quốc gia.

Các chuyên gia cảnh báo, sự kết hợp giữa biến đổi khí hậu do con người gây ra và El Nino có thể tạo nên một giai đoạn thời tiết cực đoan khốc liệt nhất trong nhiều thập kỷ, với những hệ lụy vượt xa khả năng ứng phó hiện nay của nhiều nước châu Á.

Châu Á vào vòng xoáy khủng hoảng

Theo dữ liệu từ nhóm nghiên cứu World Weather Attribution (WWA), chỉ trong 4 tháng đầu năm, cháy rừng đã thiêu rụi hơn 150 triệu hecta đất trên toàn cầu - cao hơn khoảng 20% so với kỷ lục trước đó. Riêng tại châu Á, khoảng 44 triệu hecta đất đã bị lửa tàn phá, tăng gần 40% so với năm nghiêm trọng nhất từng ghi nhận vào năm 2014.

Những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất gồm Ấn Độ, Myanmar, Thái Lan, Lào và Trung Quốc. Các nhà khoa học cho rằng nguyên nhân không chỉ đến từ nhiệt độ tăng cao mà còn do sự thay đổi thời tiết cực đoan giữa các giai đoạn mưa lớn và hạn hán kéo dài.

Ông Theodore Keeping, chuyên gia về cháy rừng tại Đại học Imperial College London và thành viên của WWA, cảnh báo thế giới có thể đang bước vào "một năm đặc biệt khắc nghiệt" nếu El Nino mạnh xuất hiện đúng như dự báo.

Theo ông, lượng mưa lớn trong giai đoạn trước khiến thảm thực vật phát triển dày đặc. Khi nắng nóng và hạn hán xuất hiện, toàn bộ lượng cỏ và cây khô này trở thành "nhiên liệu" khổng lồ cho các vụ cháy rừng.

Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cho biết nhiệt độ mặt nước biển tại vùng xích đạo Thái Bình Dương đang tăng nhanh, làm gia tăng khả năng El Nino quay trở lại từ giữa năm 2026.

Trong khi đó, Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) dự báo xác suất El Nino hình thành vào giai đoạn tháng 6-8/2026 lên tới 62%, với khoảng 1/3 khả năng phát triển thành El Nino cường độ mạnh vào cuối năm.

Một chiếc trực thăng đang chữa cháy khi các vụ cháy rừng liên tiếp xảy ra ở Otsuchi, tỉnh Iwate (Nhật Bản) hôm 26/4. Ảnh: Reuters.

Nếu kịch bản này xảy ra, Đông Nam Á có nguy cơ đối mặt với hạn hán nghiêm trọng, thiếu nước diện rộng, mất mùa và cháy rừng kéo dài. Các quốc gia phụ thuộc lớn vào nông nghiệp như Thái Lan, Việt Nam hay Indonesia được xem là nhóm dễ tổn thương nhất.

Không chỉ hệ sinh thái bị đe dọa, cuộc sống của hàng trăm triệu người dân cũng đang bị đảo lộn bởi nhiệt độ cực đoan.

Tại Nam Á, nhiều nơi ở Ấn Độ, Pakistan và Bangladesh ghi nhận nhiệt độ gần hoặc vượt ngưỡng 45-50 độ C. Pakistan đã ghi nhận nhiều ca tử vong liên quan đến nắng nóng, trong khi hàng loạt khu vực ở Ấn Độ liên tục phát cảnh báo đỏ vì nhiệt độ vượt 46 độ C.

Các chuyên gia cho rằng mức độ gay gắt của đợt nóng năm nay là chưa từng có. Ông Anjal Prakash, Giám đốc nghiên cứu tại Viện Chính sách Công Bharti (Ấn Độ), nhận định các hệ thống áp cao đang giữ khối khí nóng sát mặt đất như một "chiếc vung úp", khiến nhiệt không thể thoát ra ngoài.

Trong khi đó, ông Kartikeya Bhatotia, nghiên cứu viên tại Viện Nam Á Mittal thuộc Đại học Harvard, cho biết nắng nóng cực đoan đang gây tác động lên con người theo nhiều cách khác nhau.

Nhiệt độ quá cao có thể khiến cơ thể mất khả năng tự điều hòa thân nhiệt, làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch, tổn thương thận, mất ngủ và khiến các bệnh mạn tính như tiểu đường, bệnh hô hấp trở nên nghiêm trọng hơn. Người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền là nhóm dễ bị tổn thương nhất.

Tuy nhiên, tác động của nắng nóng không diễn ra công bằng giữa các tầng lớp xã hội. Những lao động thu nhập thấp, người sống trong các khu nhà thiếu thông gió hoặc phải làm việc ngoài trời thường chịu ảnh hưởng nặng nề hơn nhiều.

Tại Ấn Độ, khoảng 380 triệu người đang làm các công việc tiếp xúc trực tiếp với nắng nóng. Khi nhiệt độ tăng quá cao, thời gian lao động giảm xuống kéo theo thu nhập sụt giảm, khiến nhiều gia đình càng khó tiếp cận thực phẩm, nước sạch và chăm sóc y tế.

Các chuyên gia cũng cảnh báo nắng nóng cực đoan đang làm gia tăng nguy cơ khói mù và ô nhiễm PM2.5 xuyên biên giới tại Đông Nam Á, đặc biệt ở các khu vực có cháy rừng và đốt đồng. Điều này có thể kéo theo thêm một cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng mới trong khu vực.

Thích nghi dài hạn

Trước nguy cơ "siêu El Nino", nhiều chuyên gia cho rằng công nghệ vệ tinh và dữ liệu không gian đang trở thành công cụ quan trọng giúp các quốc gia ứng phó với khủng hoảng khí hậu.

Cơ quan Phát triển Công nghệ Không gian và Địa tin học Thái Lan (GISTDA) cho biết hình ảnh vệ tinh có thể giúp theo dõi hồ chứa, nguồn nước mặt và phát hiện sớm nguy cơ hạn hán gần như theo thời gian thực.

Trong nông nghiệp, dữ liệu không gian địa lý có thể hỗ trợ phân tích sức khỏe cây trồng, giúp nông dân điều chỉnh kế hoạch gieo trồng sớm hơn trước khi hạn hán xảy ra. Vệ tinh cũng có thể phát hiện các điểm nóng cháy rừng và hoạt động đốt ngoài trời, hỗ trợ kiểm soát cháy và giám sát khói mù xuyên biên giới.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh công nghệ chỉ là một phần của giải pháp.

Theo các nhà khoa học, điều quan trọng nhất vẫn là khả năng chuẩn bị đồng bộ của toàn hệ thống, từ quản lý nguồn nước, y tế, quy hoạch đô thị cho đến bảo vệ lao động.

Malaysia nới lỏng quy định trang phục để giúp người lao động dễ chịu hơn trong thời tiết nắng nóng. Ảnh: Andre Malerba/Bloomberg.

Các quốc gia được khuyến nghị cần chủ động tích trữ nước trong mùa mưa, đẩy mạnh tiết kiệm nước và xây dựng kế hoạch phân bổ nguồn nước hợp lý cho sinh hoạt, nông nghiệp và công nghiệp.

Ngành nông nghiệp cũng cần thay đổi mạnh mẽ hơn để thích nghi với khí hậu mới. Các chuyên gia đề xuất chuyển sang những loại cây ít cần nước hơn, rút ngắn chu kỳ canh tác, điều chỉnh lịch gieo trồng theo dự báo thời tiết và mở rộng bảo hiểm cây trồng nhằm giảm rủi ro cho nông dân.

Ở cấp độ khu vực, ASEAN được cho là cần tăng cường hợp tác về kiểm soát khói mù xuyên biên giới và siết chặt hoạt động đốt ngoài trời. Đây là một trong những nguyên nhân khiến ô nhiễm PM2.5 trở nên nghiêm trọng hơn mỗi mùa khô.

Trong khi đó, hệ thống y tế công cộng cũng cần chuẩn bị cho sự gia tăng các ca bệnh liên quan đến nắng nóng như say nắng, mất nước, đột quỵ nhiệt và các bệnh hô hấp do ô nhiễm không khí.

Tại Thái Lan, nơi nhiệt độ nhiều khu vực vượt 40 độ C trong những tuần gần đây, chính phủ yêu cầu các văn phòng khu vực công điều chỉnh nhiệt độ điều hòa ở mức 26-27 độ C nhằm giảm áp lực năng lượng.

Nhiều nhân viên cho biết họ phải mua thêm quạt điện hoặc tìm xuống các khu vực mát hơn như cửa hàng tiện lợi để tránh nóng. Trong khi đó, Philippines và Malaysia cũng áp dụng các quy định tương tự, đồng thời nới lỏng quy định trang phục để giúp người lao động dễ chịu hơn trong thời tiết khắc nghiệt.

Các đợt nắng nóng ngày càng phổ biến và nguy hiểm. Ảnh: Amit Dave / Alamy.

Các chuyên gia cho rằng đây có thể chỉ là bước khởi đầu của một giai đoạn thích nghi dài hạn, khi Đông Nam Á phải học cách sống chung với các đợt nóng kéo dài hơn, thường xuyên hơn và tiêu tốn nhiều năng lượng hơn trước.

Các chuyên gia cho rằng cuộc khủng hoảng hiện nay không còn là vấn đề của tương lai xa. Những gì đang diễn ra tại Nam Á và Đông Nam Á cho thấy biến đổi khí hậu đã bắt đầu tác động trực tiếp đến đời sống hàng ngày của hàng trăm triệu người.

Dù El Nino là hiện tượng tự nhiên, nhiều nhà khoa học nhấn mạnh thiệt hại hoàn toàn có thể giảm bớt nếu chính phủ, doanh nghiệp và người dân chuẩn bị sớm hơn, minh bạch dữ liệu hơn và phối hợp hành động quyết liệt hơn.

"Nếu không có những thay đổi mang tính hệ thống, rủi ro do nắng nóng sẽ tiếp tục vượt xa khả năng ứng phó hiện nay", một chuyên gia khí hậu cảnh báo.

Hoàng Hoàng

Theo Reuters, Aljazeera, National Thailand

Nguồn Znews : https://znews.vn/sat-thu-tham-lang-can-quet-chau-a-post1651461.html