Sổ tay của Tô Hoài tiết lộ cách tạo siêu phẩm 'Dế Mèn phiêu lưu ký'

5 giờ trướcBài gốc

Nhà văn Tô Hoài được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật năm 1996. Ông là Tổng Thư ký đầu tiên của Hội Nhà văn Việt Nam.

Nhà văn Tô Hoài (1920-2014) là một trong những tác giả có bút lực khỏe nhất Việt Nam. Tính đến khi qua đời, ông có hơn 100 tác phẩm với nhiều thể loại truyện ngắn, hồi ký, tiểu luận, kinh nghiệm sáng tác.

Truyện dài Dế Mèn phiêu lưu ký được ông hoàn thành năm 1941 là tác phẩm được nhiều người biết nhất của ông. Chia sẻ trong Sổ tay viết văn, cố nhà văn nói về yếu tố giúp ông viết ra kiệt tác này cũng như giữ được phong độ viết văn.

Từ những cuộc chơi dế mèn

Năm 1940, Tô Hoài viết Con dế mèn và sau đó là Dế Mèn phiêu lưu ký khi ông còn rất trẻ, ở cái tuổi "mới bỏ chơi dế". Theo ông, nhiều người thường lầm tưởng thành công vang dội của tác phẩm này nhờ vào năng khiếu bẩm sinh của tác giả. Tuy nhiên, cố nhà văn khẳng định những nhân vật như Dế Mèn, Ếch Cốm hay thầy đồ Cóc trở nên sống động là nhờ vào vốn sống thực tế.

"Những con giống trong Dế Mèn phiêu lưu ký mà tôi có nói được sự hoạt động, tính nết và 'phong tục' của chúng, là do tôi có nghịch, có bè bạn quen biết chúng nhiều. Thực tế ấy, thơ mộng ấy khơi nguồn cho tôi viết. Chứ không phải tại khiếu viết văn", ông cho biết.

Nói cách khác, Tô Hoài viết được kiệt tác này là nhờ vào vốn sống và trải nghiệm thực tế. Ông cho rằng nếu chỉ dựa vào cảm hứng nhất thời thì lòng hăm hở sẽ nhanh chóng nhạt dần và việc viết lách trở nên khó nhọc. Chính thực tế thơ mộng của tuổi thơ đã khơi nguồn cho ông sáng tạo, chứ không phải chỉ là sự tưởng tượng thuần túy. Ông nhấn mạnh rằng muốn viết được thì nhất thiết phải có sự trải nghiệm và hiểu biết thật sự.

Dế mèn phiêu lưu ký đã được dịch sang 15 ngôn ngữ, được xuất bản ở 40 quốc gia. Đây là tác phẩm văn học Việt Nam được dịch ra nhiều thứ tiếng nhất trên thế giới.

Mặt khác, hai kỹ năng giúp cố nhà văn giữ phong độ sáng tác ổn định là quan sát và ghi chép. Theo ông, quan sát đối với người cầm bút là một thói quen mài giũa cái nhìn, cái nghe và cái nghĩ để ấn sâu sự việc vào trí nhớ.

Tô Hoài cho rằng nếu một người trải qua nhiều biến cố nhưng không biết quan sát thì những dấu vết ấy chỉ là cảm giác miên man, thiếu sức sống hình ảnh. Quan sát giúp trí tưởng tượng có thêm chất liệu thực tế để nhào nặn những nhân vật có chiều sâu và sức gợi. Đó là công việc đòi hỏi óc chăm chú tìm tòi và sự đổi mới liên tục trong cách nhìn nhận sự vật xung quanh.

"Quan sát lại đi liền với ghi chép. Ghi chép hay không ghi chép hoặc ghi chép kiểu nào là lối riêng của mỗi người mà chúng ta thường gọi là cách làm việc của người viết văn, không nhất loạt như nhau", nhà văn sinh năm 1920 nói thêm.

Tô Hoài thú nhận ông từng nhiều lần bỏ dở việc ghi chép do chưa hình thành được thói quen kiên nhẫn hoặc do lối sống còn đểnh đoảng. Tuy nhiên, ông nhận ra ghi chép giúp trí nhớ được "thổi phồng", trở nên sắc nét và cụ thể hơn. Những con số, sự việc được lưu lại trong sổ tay chính là đôi cánh cho sức tưởng tượng của nhà văn.

Do đó, theo ông, sự từng trải, quan sát và ghi chép được kết hợp với nhau sẽ tạo nên một lối sống lý tưởng cho nhà văn. Những yếu tố này không chỉ giúp tác giả có chất liệu sáng tác mà còn giúp họ định hình phương pháp phân tích sự vật đúng đắn.

Thế nào là một nhà văn đúng nghĩa?

Theo Tô Hoài, để trở thành một nhà văn đúng nghĩa, người viết cần hiểu rõ khái niệm "nhà văn" đồng thời xem nó là mục đích sáng tác.

Ông cho rằng một nhà văn trước hết phải là "một người đương thời của thời đại", cảm thông sâu sắc với tư tưởng của thời đại. Đồng thời, "người viết văn có con mắt nhìn sáng rõ mục đích mình viết để bắt được ý chính của tác phẩm". Đồng thời, tác giả phải nhận thức "sáng tác là một hình thái lao động dù hình thái đó có phần đặc biệt".

"Những định nghĩa như trên có thể đã nêu rõ nhiệm vụ cách mạng của nhà văn với cuộc sống. Thấu hiểu được sứ mạng cao cả ấy, sẽ đem lại sức mạnh kiên nhẫn, biết phương hướng học tập đến thành thuộc nghiệp vụ, và mỗi khi đặt bút, biết tự hỏi ngay: viết để làm gì, viết cho ai", ông nhấn mạnh.

Sách Sổ tay viết văn.

Theo ông, khi có mục tiêu sáng rõ, người viết sẽ bắt được ý chính của tác phẩm và kiên trì theo đuổi nó đến cùng. Việc thấu hiểu sứ mạng cao cả của nghề nghiệp đem lại sức mạnh để nhà văn học tập thành thuộc nghiệp vụ và kiên nhẫn với nghề.

Bên cạnh đó, sáng tác văn học phải được nhìn nhận là một hình thái lao động đặc biệt, đòi hỏi sự rèn luyện nghiêm túc và bền bỉ. Viết văn không chỉ dựa vào cảm hứng tình cờ mà là kết quả của quá trình tích lũy kinh nghiệm lao động sáng tác qua nhiều lần sai lầm.

Ông cho rằng nhà văn kiểu mới phải là người "một người hành động, lao vào hành động, có hành động, do đấy mà trải đời" thay vì chỉ ngồi một chỗ mơ tưởng về kiệt tác. Chỉ có thông qua lao động thực sự, nhà văn mới có thể tạo nên những giá trị bền vững cho đời.

Đức An

Nguồn Znews : https://znews.vn/so-tay-cua-to-hoai-tiet-lo-cach-tao-sieu-pham-de-men-phieu-luu-ky-post1648971.html