Sợi chỉ đỏ - niềm tin được trao gửi trong thực hành Then

8 giờ trướcBài gốc

Trong không gian linh thiêng của nghi lễ Then, sau khi các chặng diễn xướng, cúng trình và mời gọi đã hoàn tất, người thực hành nghi lễ Then tiến hành nghi thức buộc sợi chỉ vào cổ tay người được làm lễ. Khoảnh khắc tưởng chừng giản dị ấy lại mang ý nghĩa đặc biệt: khép lại nghi thức và mở ra sự an tâm cho con người. Nghi thức diễn ra trong sự tĩnh lặng, trang nghiêm, nơi lời khấn, cử chỉ và niềm tin hòa quyện, để lại dư âm sâu lắng trong tâm thức người tham dự.

Về hình thức, sợi chỉ được se bằng tay, mảnh và nhẹ. Nhưng trong quan niệm của người Tày, Nùng, ý nghĩa của sợi chỉ không nằm ở bản thân vật liệu, mà được tạo nên từ toàn bộ quá trình nghi thức. Đó là sự chuẩn bị thành tâm của gia chủ, là lời khấn trang trọng của người thực hành nghi lễ Then và là sự chứng kiến, đồng thuận của cộng đồng. Chính không gian thiêng ấy đã trao cho sợi chỉ vai trò như một biểu tượng kết nối sự chở che tinh thần và gửi gắm niềm tin trong đó.

Trong thực hành Then, sợi chỉ buộc tay thường là chỉ đỏ, song ở một số địa phương có thể dùng chỉ ngũ sắc. Các màu sắc khác nhau tượng trưng cho những yếu tố của vũ trụ, phản ánh quan niệm về sự hài hòa âm dương, cân bằng ngũ hành và trật tự linh thiêng của thế giới. Dù là chỉ đỏ hay chỉ ngũ sắc, giá trị cốt lõi của sợi chỉ vẫn nằm ở ý nghĩa biểu tượng và niềm tin được trao gửi thông qua nghi thức.

Khi buộc sợi chỉ, người thực hành nghi lễ Then thường cất lời khấn bằng tiếng Tày, giọng chậm rãi, trầm ấm, vừa mang tính cầu chúc, vừa như lời trấn an đầy nhân ái:

Bân vạ chiếu rủng/ Trời cao soi tỏ,
Then mẻ hất chứng/ Mẹ Then chứng giám,
Phúc mây nẩy khảu mừng/ Buộc sợi chỉ này vào tay,
Giực khoăn mà giú nẩy/ Giữ hồn vía ở lại
Hâử mạnh rèng, bình an/ Cho khỏe mạnh, bình an,

Gụm gàng khuốp pi bươn/Phù hộ suốt năm tháng

Lời khấn không chỉ là sự cầu xin các lực lượng siêu nhiên, mà còn là lời gửi gắm yêu thương và sự nâng đỡ tinh thần dành cho con người. Trong quan niệm truyền thống của người Tày, Nùng, con người luôn tồn tại trong mối quan hệ gắn bó với thế giới vô hình. Khi gặp ốm đau, rủi ro hay những biến động trong cuộc sống, “vía” có thể xao động, khiến tinh thần bất an. Sợi chỉ được buộc vào cổ tay mang ý nghĩa giữ vía, xua tan những điều không may mắn, giúp con người tìm lại trạng thái cân bằng và sự vững tâm trong đời sống thường nhật.

Nghi thức buộc sợi chỉ vì thế không chỉ mang ý nghĩa cầu an cho cá nhân. Đó còn là sự tái lập mối liên kết giữa cá nhân với cộng đồng và với thế giới linh thiêng. Sự hiện diện của người thực hành nghi lễ Then, gia đình và những người tham dự tại buổi lễ tạo nên một không gian văn hóa chung, nơi niềm tin được chia sẻ và củng cố. Qua nghi thức ấy, mỗi cá nhân được khẳng định rằng mình không đơn độc, mà luôn có sự đồng hành và chở che từ cộng đồng và các lực lượng siêu nhiên, linh thiêng. Trong thế giới quan của người Tày, Nùng, Then không chỉ là một hình thức tín ngưỡng, mà là một thực hành văn hóa tổng hợp, kết nối nghi lễ, âm nhạc, diễn xướng và tri thức dân gian. Thông qua các nghi thức Then, cộng đồng thể hiện quan niệm về vũ trụ, về trật tự, về mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên và xã hội. Những chi tiết tưởng chừng nhỏ bé như sợi chỉ lại chính là nơi kết tinh chiều sâu tư duy biểu tượng và hệ giá trị nhân văn của cộng đồng.

Trình diễn nghi lễ Then của người Tày, Nùng Cao Bằng. Ảnh: caobangtourism.vn

Năm 2019, thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự ghi nhận này không chỉ khẳng định giá trị đặc sắc của Then trên bình diện quốc tế, mà còn cho thấy sức sống bền bỉ của các thực hành văn hóa dân gian trong đời sống cộng đồng. Trong đó, những nghi thức giản dị như buộc sợi chỉ chính là biểu hiện cụ thể của tri thức văn hóa và tinh thần nhân văn sâu sắc được tích lũy, lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong đời sống đương đại, nghi thức buộc sợi chỉ trong thực hành Then vẫn được cộng đồng gìn giữ như một điểm tựa tinh thần. Với nhiều gia đình, đó không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng, mà còn là cách gửi gắm ước vọng về sự bình an, khỏe mạnh và nhắc nhớ mỗi người về sợi dây liên kết bền chặt với cội nguồn văn hóa và cộng đồng.

Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị của thực hành Then cần gắn chặt với vai trò chủ thể của cộng đồng và sự tham gia của thế hệ trẻ. Thông qua việc truyền dạy trong gia đình, cộng đồng, trường học và các không gian văn hóa cơ sở, những tri thức dân gian và giá trị nhân văn của Then được tiếp nối một cách tự nhiên, bền vững. Bên cạnh đó, việc kết nối thực hành Then với phát triển du lịch cộng đồng và du lịch tâm linh, trên cơ sở tôn trọng giá trị nguyên gốc và không gian thiêng liêng, trang trọng của nghi lễ, sẽ mở ra hướng đi phù hợp để di sản tiếp tục hiện diện sống động trong đời sống hôm nay. Khi du khách không chỉ đến để xem, mà còn được lắng nghe và thấu hiểu ý nghĩa và có thể thực hành những nghi thức nói chung và nghi thức buộc sợi chỉ đỏ vào tay để mang theo sựu an lành, may mắn trong năm mới và theo suốt hành trình năm tháng.

Có thể nói, chỉ đỏ, chỉ ngũ sắc trong Then đã trở thành nhịp cầu nối liền quá khứ với hiện tại, nối văn hóa bản địa với đời sống đương đại. Từ đôi bàn tay con người, sợi chỉ mảnh được se nên bằng sự thành tâm, được trao gửi bằng lời khấn và được buộc lại bằng niềm tin. Đó không chỉ là nghi thức cầu an trong thực hành Then, mà còn là biểu hiện lặng lẽ mà bền bỉ của bản sắc văn hóa Tày, Nùng - nơi triết lý nhân văn về sự chở che, gắn kết cộng đồng và khát vọng sống hài hòa giữa con người với thế giới hữu hình và vô hình vẫn âm thầm được gìn giữ, tiếp nối qua tháng năm.

TS. Triệu Thị Kiều Dung

Nguồn Cao Bằng : https://baocaobang.vn/soi-chi-do-niem-tin-duoc-trao-gui-trong-thuc-hanh-then-3186348.html