Trong kho tàng võ hiệp đồ sộ của Kim Dung, người đọc thường quen với những cặp nam nữ khắc cốt ghi tâm, nơi tình yêu song hành cùng nghĩa hiệp. Từ Hoàng Dung - Quách Tĩnh, Dương Quá - Tiểu Long Nữ cho đến Trương Vô Kỵ - Triệu Mẫn, mỗi tác phẩm dường như đều có một "nữ chính" làm trục cảm xúc trung tâm. Thế nhưng, trong hơn 15 tác phẩm để đời của Kim Dung, chỉ có duy nhất một cuốn đi ngược hoàn toàn quy luật ấy: Lộc Đỉnh Ký.
Lộc Đỉnh Ký, tiểu thuyết đặc biệt nhất trong sự nghiệp võ hiệp của Kim Dung, phá vỡ mọi quy luật quen thuộc
Ngay từ khi ra mắt, Lộc Đỉnh Ký đã tạo ra một cú sốc lớn đối với giới độc giả. Đây là tiểu thuyết không có nữ chính theo nghĩa truyền thống, cũng không xây dựng một đại hiệp mẫu mực. Nhân vật trung tâm Vi Tiểu Bảo là kẻ mưu mẹo, láu cá, xuất thân chợ búa, không biết võ công, không có lý tưởng "vì nước vì dân". Hắn sống dựa vào cái miệng, sự liều lĩnh và bản năng sinh tồn, len lỏi giữa triều đình nhà Thanh và giang hồ phản Thanh phục Minh, vừa là bằng hữu của Khang Hy, vừa là thành viên Thiên Địa Hội.
Vi Tiểu Bảo, nhân vật trung tâm của Lộc Đỉnh Ký, phản anh hùng hiếm có trong văn học võ hiệp
Chính sự lệch chuẩn ấy đã khiến Lộc Đỉnh Ký bị xem là tác phẩm dị biệt nhất của Kim Dung. Dù Vi Tiểu Bảo có tới bảy người vợ, từ Song Nhi, A Kha đến Kiến Ninh công chúa, nhưng không ai thực sự giữ vai trò nữ chính. Mỗi người phụ nữ chỉ là một mảnh ghép trong cuộc đời nhân vật chính, không ai chi phối toàn bộ mạch truyện hay trở thành trung tâm cảm xúc duy nhất. Điều này khiến Lộc Đỉnh Ký trở thành tiểu thuyết hiếm hoi trong văn học võ hiệp không xoay quanh một mối tình lý tưởng hóa.
Vi Tiểu Bảo trong mối quan hệ giằng co giữa triều đình nhà Thanh và giang hồ phản Thanh phục Minh
Ở phương diện nghệ thuật, tác phẩm được đánh giá là "phong thần" bởi kết cấu chặt chẽ, nhịp truyện dồn dập và lối châm biếm sắc lạnh. Kim Dung khéo léo pha trộn lịch sử với hư cấu, để Vi Tiểu Bảo va chạm trực diện với những nhân vật có thật như Khang Hy, Ngao Bái, Trần Cận Nam… Qua đó, ông lật ngược khái niệm anh hùng, phơi bày sự giả dối của những kẻ đạo mạo và đặt câu hỏi về giá trị thật - giả trong xã hội phong kiến. Nhiều độc giả nhận xét, Vi Tiểu Bảo mang dáng dấp của một A Q thời võ hiệp, phản anh hùng nhưng đầy sức sống.
Bảy người vợ của Vi Tiểu Bảo, những mảnh ghép không ai giữ vai trò "nữ chính" tuyệt đối
Tuy nhiên, cũng chính vì khác biệt quá lớn so với các tác phẩm trước đó mà Lộc Đỉnh Ký từng bị nghi ngờ không phải do Kim Dung trực tiếp sáng tác. Một bộ phận độc giả cho rằng văn phong tác phẩm giống với lối viết nhanh, mạnh và thiên về hành động của Nghê Khuông. Nghi vấn này càng lan rộng khi Kim Dung từng thừa nhận, trong thời gian viết Thiên Long Bát Bộ, ông có nhờ Nghê Khuông viết thay một số đoạn do phải ra nước ngoài gấp.
Trước những đồn đoán ấy, Kim Dung đã trực tiếp bác bỏ trong phần hậu ký của Lộc Đỉnh Ký. Ông khẳng định toàn bộ tác phẩm là do chính mình viết và cho rằng sự hoài nghi xuất phát từ việc độc giả không quen với một Kim Dung "phản truyền thống". Khi tác phẩm không giống kỳ vọng, người đọc có xu hướng gán phần không thích cho một "người viết thuê" tưởng tượng, còn giữ lại hình ảnh quen thuộc của Kim Dung trong ký ức.
Lộc Đỉnh Ký nhiều lần được chuyển thể, trở thành biểu tượng văn hóa đại chúng vượt thời gian
Dù từng gây tranh cãi dữ dội, Lộc Đỉnh Ký ngày nay lại được nhìn nhận như một đỉnh cao khác của văn học võ hiệp. Không cần nữ chính, không cần anh hùng hoàn hảo, tác phẩm vẫn sống bền bỉ qua hàng chục năm, liên tục được chuyển thể thành phim truyền hình và điện ảnh, trở thành một biểu tượng văn hóa đại chúng. Đó cũng là minh chứng rõ ràng nhất cho tầm vóc của Kim Dung, một nhà văn dám tự phá vỡ chính mình để đi đến tận cùng sáng tạo.
Ngọc Hân - CTV