Tại sao con người có màu mắt khác các loài linh trưởng còn lại?

7 giờ trướcBài gốc

Thử nhìn thẳng vào mắt một chú tinh tinh, bạn sẽ nhận thấy có điều gì đó "thiếu thiếu". Phần mô bao quanh con ngươi, vốn được gọi là củng mạc (lòng trắng), ở chúng có màu nâu sẫm hoặc gần như đen tuyền. Chính vì vậy, bạn rất khó có thể biết chính xác chúng đang nhìn về hướng nào.

Ngược lại, hãy nhìn một người khác ở phía đối diện. Chỉ trong tích tắc, bạn sẽ biết ngay điều gì đang thu hút sự chú ý của họ.

Hầu hết các loài động vật có vú đều có đôi mắt được "ngụy trang" bằng các mô tối màu, có lẽ là để ẩn mình trước những kẻ săn mồi trong bóng tối. Đôi khi, màu sắc này trùng khớp hoàn toàn với màu mống mắt, và thông thường, chỉ có một phần rất nhỏ của mắt tiếp xúc với ánh sáng.

Giới khoa học vẫn đang giải mã lý do lòng trắng mắt của con người lại khác biệt hoàn toàn so với các loài linh trưởng khác. Ảnh: PR Newswire

Tuy nhiên, con người đã tiến hóa để có phần lòng trắng mắt trắng sáng, giúp chúng ta "phát tín hiệu" rõ mồn một về sự tập trung của mình. Bên cạnh đó, mắt người còn dài hơn theo chiều ngang và có kích thước lớn một cách không tương xứng với cơ thể so với hầu hết các loài linh trưởng khác.

Chẳng hạn, loài khỉ đột có cơ thể đồ sộ nhưng đôi mắt lại tương đối nhỏ. Chính lòng trắng của mắt đã biến con người thành một "cuốn sách mở", và điều này thực tế đã mang lại những lợi ích to lớn cho chúng ta.

Vậy, nguyên nhân thực sự đằng sau sự khác biệt này là gì?

Thuyết "Mắt hợp tác"

Trong một thời gian dài, các nhà khoa học đã nỗ lực giải mã lý do tại sao lòng trắng mắt của con người lại khác biệt hoàn toàn so với các loài linh trưởng lớn khác. Lời giải thích thuyết phục nhất bắt đầu hình thành vào năm 2001, khi các nhà nghiên cứu tại Viện Công nghệ Tokyo (Nhật Bản) đề xuất cái gọi là Thuyết Mắt hợp tác (Cooperative Eye Hypothesis).

Họ lập luận rằng, khả năng đọc được hướng nhìn của người đối diện ngay lập tức chính là nền tảng của giao tiếp phi ngôn ngữ. Nhà tâm lý học Michael Tomasello và các đồng nghiệp tại Viện Nhân chủng học Tiến hóa Max Planck (Đức) sau đó đã chính thức hóa ý tưởng này. Họ cho rằng mắt người có sự tiến hóa đặc biệt để giúp sự chú ý của chúng ta trở nên rõ ràng hơn với các đối tượng khác.

Để kiểm chứng, các nhà nghiên cứu đã thực hiện một thí nghiệm kinh điển được công bố trên tạp chí Journal of Human Evolution vào năm 2007. Họ cho trẻ sơ sinh và các loài linh trưởng lớn quan sát một nhà khoa học đang nhìn lên trần nhà.

Trong một số trường hợp, nhà khoa học chỉ di chuyển mắt. Trong những trường hợp khác, ông ấy di chuyển cả đầu. Kết quả là, các loài linh trưởng lớn luôn nhìn theo hướng chuyển động của đầu. Trong khi đó, trẻ sơ sinh gần như chỉ dõi theo hướng của đôi mắt.

Thí nghiệm này tiết lộ sự nhạy cảm đặc biệt của con người đối với hướng nhìn. Nó gợi ý rằng lòng trắng sáng chính là đặc điểm giải phẫu giúp cho việc phối hợp không cần lời nói trở nên hiệu quả.

Tín hiệu hòa bình trên đồng cỏ

Thuyết Mắt hợp tác thoạt nghe có vẻ phức tạp, nhưng thật ra khá dễ hiểu: Nếu bạn muốn theo dõi một vật thể đang chuyển động, bạn cần có sự tương phản cao. Một con ngươi tối màu nổi bật trên nền trắng sẽ hoạt động giống như một kim chỉ nam. Ngược lại, một con ngươi tối nằm trên nền tối sẽ chẳng tiết lộ điều gì.

Sự tương phản này có thể đã giúp ích rất nhiều cho tổ tiên chúng ta trên các đồng cỏ châu Phi. Chẳng hạn, một cái liếc mắt nhanh có thể giúp những thợ săn thời tiền sử âm thầm ra hiệu cho đồng đội về con mồi.

Thực tế, xu hướng trên cũng xuất hiện ở một số loài khác, như các loài thuộc họ chó săn mồi theo đàn có khả năng sở hữu lòng trắng mắt cao hơn nhiều so với những loài săn mồi đơn độc. Thú vị ở chỗ, những loài thuộc họ chó có lòng trắng mắt cũng thường có tính xã hội cao hơn.

Các loài thuộc họ chó săn mồi theo đàn có khả năng sở hữu lòng trắng mắt cao hơn nhiều so với những loài săn mồi đơn độc. Ảnh: PLOS ONE

Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Scientific Reports năm 2022, thông qua việc phân tích 108 loài linh trưởng, cho thấy những loài có đôi mắt sáng màu hơn thường tham gia vào các hành vi hợp tác cao hơn. Ngược lại, những loài có màu mắt tối thường ít hợp tác theo bầy hơn và có tỷ lệ bạo lực gây chết người trong cùng loài cao hơn.

Sự tương phản này vẫn rất hiệu quả ngay cả trong điều kiện tầm nhìn kém. Một thử nghiệm khác được ghi nhận cùng năm trên tạp chí eLife đã so sánh hình ảnh mắt người và mắt tinh tinh trong các điều kiện nhiễu thị giác, mô phỏng ánh sáng kém và tăng khoảng cách.

Kết quả cho thấy cả người lẫn tinh tinh đều nhận diện hướng nhìn của người chính xác hơn nhiều so với hướng nhìn của tinh tinh. Khi các nhà nghiên cứu dùng kỹ thuật số để "tô trắng" lòng trắng mắt của tinh tinh, khả năng nhận diện hướng nhìn của cả hai loài đều tăng vọt.

Nhìn từ góc độ tiến hóa dài hạn, lòng trắng của mắt đóng vai trò như một tín hiệu không xâm lược, và cho thấy bạn sống trong một cộng đồng an toàn để chia sẻ sự chú ý. Bạn chỉ công khai sự tập trung của mình khi xem những người xung quanh là đồng minh, chứ không phải kẻ thù.

Sản phẩm phụ của quá trình "tự thuần hóa"

Tuy nhiên, vẫn còn một lời giải thích khác mang tên Thuyết Tự thuần hóa (Self-domestication Hypothesis). Thuyết này cho rằng lòng trắng mắt xuất hiện chỉ như một sản phẩm phụ của việc con người trở nên tử tế hơn với nhau.

Khi tổ tiên chúng ta tiến hóa để bớt hung dữ và bao dung hơn về mặt xã hội, họ đã trải qua những thay đổi trong các tế bào mào thần kinh. Những tế bào phôi thai này chịu trách nhiệm phát triển cả mô tuyến thượng thận (phản ứng với căng thẳng) và tế bào biểu bì tạo sắc tố.

Khi chọn giống động vật có vú theo hướng thuần tính, các tế bào này thường bị giảm đi. Điều này dẫn đến một nhóm các đặc điểm có thể dự đoán được: tai cụp, đuôi xoăn, khuôn mặt trẻ thơ và giảm sắc tố, bao gồm cả ở mắt.

Nói cách khác, nếu bạn giảm phản ứng hung hăng, bạn cũng vô tình làm giảm quá trình sản xuất melanin (sắc tố tối màu). Theo quan điểm này, chọn lọc tự nhiên không trực tiếp nhắm vào đôi mắt, mà sự sáng lên của lòng trắng mắt chỉ là một tác dụng phụ trong quá trình con người trở thành một loài "hiền hòa" hơn.

Ngoài ra, lòng trắng mắt còn đóng vai trò như một "tấm bảng quảng cáo" sức khỏe. Các bệnh như viêm gan sẽ nhanh chóng khiến mô này chuyển sang màu vàng. Vì độ sáng của lòng trắng giảm dần theo độ tuổi ở các loài linh trưởng, nên chọn lọc giới tính có thể đã ưu tiên đôi mắt trắng như một dấu hiệu của tuổi trẻ, sức khỏe và khả năng sinh sản.

Sáng tối nhờ ... Xích đạo

Khi một quần thể linh trưởng sống càng xa đường Xích đạo, đôi mắt của chúng càng thay đổi. Ảnh: Juan Olvido Perea-García

Dù vai trò xã hội của lòng trắng mắt là rất lớn, nhưng còn màu sắc của mống mắt thì sao? Một nghiên cứu năm 2022 từ Đại học Quốc gia Singapore đã phát hiện một sự tương quan đáng kinh ngạc về mặt địa lý.

Khi một quần thể linh trưởng sống càng xa đường Xích đạo, đôi mắt của chúng càng thay đổi. Phần mô xung quanh mống mắt trở nên nhạt màu hơn, và bản thân mống mắt cũng mất đi sắc tố nâu để chuyển sang màu xanh lá cây hoặc xanh dương.

Đôi mắt sáng màu phù hợp hơn với khí hậu lạnh và tối. Mắt xanh thu nhận nhiều ánh sáng xanh xung quanh hơn, giúp kích thích các thụ thể võng mạc và điều chỉnh đồng hồ sinh học của chúng ta.

Điều này cho thấy sự tiến hóa của mắt xanh ở người có thể thiên về yếu tố sinh thái hơn là chọn lọc giới tính.

Tinh tinh không chỉ có "lòng đen"

Trong nhiều năm, các sách giáo khoa thường khẳng định con người là loài linh trưởng duy nhất có lòng trắng mắt. Tuy nhiên, những nghiên cứu gần đây cho thấy linh trưởng thực tế có một phổ sắc tố mắt rất rộng và đa dạng.

Một nghiên cứu năm 2023 về loài tinh tinh ở khu vực nghiên cứu Ngogo, nằm trong Công viên Quốc gia Kibale (Uganda), đã tiết lộ gần 1/6 số cá thể tinh tinh có lòng trắng mắt toàn phần hoặc một phần ở ít nhất một bên mắt.

Trong khi đó, khoảng 41% tinh tinh khác có các dạng lòng trắng mắt sáng màu hơn, chẳng hạn như màu rám nắng, màu nâu nhạt hoặc có các đốm sáng màu. Lòng trắng mắt phổ biến nhất ở những cá thể tinh tinh dưới 1,5 tuổi và thường tối dần khi chúng già đi.

Điều này cho thấy sự khác biệt giữa người và các loài linh trưởng khác không tuyệt đối như chúng ta từng nghĩ. Ngay cả một chút lòng trắng cũng đủ để giúp đồng loại nhận diện được hướng nhìn.

Một điểm thú vị nữa là, các loài linh trưởng không phải người cũng biết "liếc xéo". Một nghiên cứu năm 2019 trên 150 đối tượng người, tinh tinh và vượn bonobo cho thấy dù có đôi mắt tối màu, sự tương phản nhẹ giữa mống mắt và lòng trắng vẫn cho phép tinh tinh và vượn bonobo theo dõi được ánh nhìn của đồng loại.

Các loài linh trưởng không phải người cũng biết "liếc xéo". Ảnh: Kevin Langergraber

Dù đôi mắt sáng của chúng ta có thể không phải là duy nhất, chúng vẫn là một công cụ xã hội mạnh mẽ, ra đời trước cả khi ngôn ngữ xuất hiện, chẳng hạn như trẻ sơ sinh thường học cách dõi theo ánh nhìn của cha mẹ ngay từ khi mới lọt lòng.

Lần tới, khi ai đó yêu cầu bạn "hãy nhìn thẳng vào mắt tôi", hãy nhớ rằng bạn thuộc về một giống loài đã tồn tại và phát triển rực rỡ nhờ học được cách thấu hiểu tâm tư qua ánh mắt.

Anh Vũ

Nguồn SK&ĐS : https://suckhoedoisong.vn/tai-sao-con-nguoi-co-mau-mat-khac-cac-loai-linh-truong-con-lai-16926042016064315.htm