Tại sao giải Khoa học Kỹ thuật Quốc gia ngày càng đánh mất uy tín?

4 giờ trướcBài gốc

Sự bùng nổ phi lý của những "siêu dự án"

Đỉnh điểm của tranh cãi là sự xuất hiện dày đặc của các dự án vượt xa năng lực thực tế của học sinh phổ thông. Điển hình là trường hợp một học sinh lớp 11 tại Hưng Yên liên tiếp giành 3 giải thưởng danh giá trong và ngoài nước chỉ trong 1 năm. Đáng kinh ngạc, các đề tài này trải rộng từ AI chẩn đoán y khoa, thuốc chống tiểu đường đến mô phỏng động lực học chất lưu – những lĩnh vực tầm cỡ tiến sĩ.

Sự xuất chúng "phi lý" này được dư luận chỉ ra có bàn tay nhào nặn của giáo viên hướng dẫn. Việc một học sinh phổ thông làm được những công trình đa ngành chuyên sâu trong thời gian ngắn ngủi đã khiến giới khoa học đặt dấu hỏi lớn về tính thực chất: Đây là tài năng kiệt xuất hay chỉ là sản phẩm "gia công" của người lớn?

Một vụ việc chấn động khác là giải Nhất quốc gia lĩnh vực khoa học vật liệu của hai học sinh trường THPT chuyên Lương Văn Tụy (Ninh Bình). Dự án này bị bóc trần có sự trùng lặp đến khó tin với các công trình nghiên cứu của nhóm PGS.TS Hoàng Mai Hà (Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam). Các hình ảnh trên poster dự án của học sinh lại cho thấy quy trình tổng hợp, phổ hồng ngoại (FT-IR) và giản đồ XRD giống hệt các biểu đồ trong công bố quốc tế của nhóm PGS.TS Hoàng Mai Hà.

Việc hội đồng trường phổ thông (nơi không có phòng lab chuyên dụng) phê duyệt một dự án hóa lý cực kỳ chuyên sâu, cộng thêm việc Bộ GD&ĐT không công khai hồ sơ dự thi, càng khiến dư luận bức xúc về sự thiếu minh bạch của sân chơi này.

Sự im lặng của hội đồng Ban Giám khảo

Trước sức ép dư luận, Bộ GD&ĐT đã chỉ đạo rà soát cuộc thi. Tuy nhiên, dư luận cho rằng việc cơ quan tổ chức lại tự đi thanh tra chính mình bị đánh giá là thiếu khách quan; cần có sự vào cuộc của cơ quan công an để điều tra tận gốc rễ vấn đề.

Bên cạnh đó, sự im lặng khó hiểu của Ban giám khảo – những người trực tiếp "cầm cân nảy mực" thẩm định dự án – đang trở thành tâm điểm chỉ trích. Trao đổi với phóng viên, TS Hoàng Ngọc Vinh (Nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ GD&ĐT) thẳng thắn cho rằng: Khi dư luận chĩa mũi dùi vào các em học sinh, chính các thành viên thuộc hội đồng giám khảo phải lên tiếng bảo vệ thí sinh. Đồng thời, ban tổ chức cần minh bạch hóa danh sách hội đồng, cũng như công khai quy trình và tiêu chí đánh giá đề tài. Việc những chuyên gia này chọn cách né tránh trách nhiệm khi để lọt các sai phạm nghiêm trọng đang trực tiếp đẩy học sinh ra "đứng mũi chịu sào" trước bão dư luận.

Nhiều trường đại học dừng tuyển thẳng giải KHKT

Đây không phải là năm đầu tiên Cuộc thi KHKT quốc gia vướng bê bối. Tiền lệ đã có ngay vào năm 2025, khi Bộ GD&ĐT buộc phải ra quyết định hủy kết quả và thu hồi giải Nhất của một dự án ngay sau khi bị phát hiện có dấu hiệu sao chép, mượn ý tưởng từ một sản phẩm nước ngoài.

Sự xuống cấp về niềm tin đã dẫn đến một hệ quả tất yếu: Cuộc thi đang mất dần giá trị thực tế. Nhận thấy chất lượng các dự án KHKT không phản ánh đúng năng lực thật của học sinh, nhiều trường đại học hàng đầu đã đi tiên phong loại bỏ hoặc thu hẹp triệt để chỉ tiêu tuyển thẳng đối với chứng nhận này. Đây được xem là bước đi cần thiết để trả lại sự công bằng trong tuyển sinh.

Ghi nhận từ mùa tuyển sinh năm 2026 cho thấy, Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) và Trường Đại học Ngoại thương đều đã chính thức xóa bỏ phương thức xét tuyển thẳng đối với thí sinh đoạt giải KHKT quốc gia (chỉ xét cộng điểm ưu tiên hoặc xét tuyển kết hợp).

Tương tự, khối các trường Công an (như Đại học Phòng cháy chữa cháy, Học viện An ninh nhân dân...) dù vẫn xét tuyển nhưng đi kèm điều kiện vô cùng khắt khe là thí sinh phải vượt qua bài thi đánh giá năng lực của Bộ Công an và bảo đảm ngưỡng chất lượng đầu vào.

Đừng trách học sinh, lỗi thuộc về người lớn

Trao đổi với phóng viên, GS.TS Phạm Tất Dong - Nguyên Phó Trưởng Ban Khoa giáo Trung ương (nay là Ban Tuyên giáo và Dân vận TW) - bày tỏ sự trăn trở trước thực trạng biến tướng của cuộc thi KHKT học sinh: "Một công trình mà người lớn, các nhà khoa học làm nhiều năm chưa chắc đã xong, làm sao các em làm vài tháng mà dám trao giải?".

Theo GS.TS Phạm Tất Dong, một người làm nghiên cứu khoa học chân chính phải đáp ứng những tiêu chuẩn vô cùng khắt khe: Phải khách quan, cầu thị, nắm chắc khái niệm, thông thạo phương pháp đặc thù và đặc biệt là phải có công cụ, cơ sở vật chất tương ứng.

Ông cũng chia sẻ về một thực trạng đáng buồn mà ông từng trực tiếp thẩm định: Có những sản phẩm dự thi của học sinh thực chất chỉ là bản dịch lại từ công trình của một nhà khoa học nước ngoài, hoặc do các kỹ sư từ các công ty, viện nghiên cứu làm hộ. "Sản phẩm đi thi nhờ kỹ sư làm để đấu với một học sinh thực thụ thì thắng là chuyện tất yếu, nhưng đó là sự vô lý và bất liêm. Anh không thể lấy của người khác làm của mình rồi vơ vào làm thành tích," GS Dong nói.

GS Phạm Tất Dong: "Đừng vì căn bệnh thành tích mà khoác lên học sinh những chiếc áo quá rộng, vô tình làm sai lệch tư duy của các em về khoa học và sự trung thực ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường". (Ảnh: Lê Vượng)

"Đã từ lâu tôi phát hiện ra rằng, nhiều trường phổ thông tổ chức thi KHKT phần lớn mang tính chất phong trào, chẳng cần quan tâm đến tính ứng dụng thực tế, miễn là có học sinh đi thi và được giải. Khi đó, nhà trường đánh bóng thương hiệu, giáo viên có thành tích, phụ huynh thêm an tâm vì con có...thành tích. Tất cả những thứ đó là vì người lớn, chứ không phải vì lợi ích thực sự của học sinh," GS Phạm Tất Dong chia sẻ. Khi thành tích trở thành thước đo tối thượng, liêm chính học thuật bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Những dự án "ảo", vượt quá xa năng lực thực tế của học sinh vẫn ngang nhiên lọt qua các vòng thẩm định cấp trường, cấp tỉnh và chễm chệ đoạt giải quốc gia.

Khi dư luận đang chĩa mũi dùi vào các em học sinh, GS Dong đưa ra góc nhìn nghiêm khắc đối với những người làm giáo dục: "Ở tuổi 17, các em có lẽ chưa hiểu hết thế nào là nghiên cứu, chưa nắm rõ về liêm chính học thuật. Các em như con chuột bạch của bệnh thành tích. Vì vậy, người đầu tiên phải xử lý là người thầy hướng dẫn, vì nếu học sinh đạo văn hoặc có người làm hộ, thầy phải biết. Thứ hai, phải xử lý những người phê duyệt đề tài. Không thể mù tịt chuyên môn nhưng vẫn nhắm mắt cho qua chỉ vì muốn lấy thành tích cho trường."

Hãy trả lại đúng bản chất của sự tìm tòi

Nhìn nhận về định hướng của cuộc thi, GS Phạm Tất Dong cho rằng, cấp THPT là bậc giáo dục nền tảng, nhiệm vụ chính là trang bị tri thức phổ cập để bước vào đại học, chứ chưa phải là môi trường đòi hỏi những nghiên cứu hàn lâm chuyên sâu. Nếu tiếp tục duy trì sân chơi này, cần đưa nó về đúng quỹ đạo của lứa tuổi học trò.

Thay vì chạy theo những đề tài "đao to búa lớn", GS Dong kiến nghị: "Hãy hướng các em đến những vấn đề nhỏ gọn, thiết thực, xuất phát từ những quan sát gần gũi trong đời sống và phù hợp với năng lực nhận thức. Việc nghiên cứu ở cấp học này không nhằm tạo ra những phát minh chấn động, mà cốt lõi là để rèn luyện phương pháp làm việc khoa học, sự kiên trì, và trên hết là tính trung thực học thuật."

"Giá trị lớn nhất của một dự án học sinh không nằm ở sự hào nhoáng của kết quả, mà nằm ở thái độ lao động nghiêm túc và sự liêm chính của các em. Đừng vì căn bệnh thành tích mà khoác lên học sinh những chiếc áo quá rộng, vô tình làm sai lệch tư duy của các em về khoa học và sự trung thực ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường", GS Phạm Tất Dong chia sẻ.

Nguồn SVVN : https://svvn.tienphong.vn/tai-sao-giai-khoa-hoc-ky-thuat-quoc-gia-ngay-cang-danh-mat-uy-tin-post1833439.tpo