Tái thiết đô thị Cao Bằng trước biến đổi khí hậu cực đoan

7 giờ trướcBài gốc

“Trạng thái khí hậu mới” và những con số cảnh báo từ thực tiễn

BĐKH không còn là khái niệm mang tính dự báo, mà đã hiện hữu rõ nét trong từng mùa mưa tại Cao Bằng. Năm 2024, toàn tỉnh ghi nhận 17 đợt thiên tai lớn, gây thiệt hại hơn 1.100 tỷ đồng, 55 người bị chết, 19 người bị thường, 2 người mất tích, hàng nghìn căn nhà và công trình hạ tầng bị hư hỏng. Năm 2025, mức độ còn nghiêm trọng hơn khi tỉnh phải hứng chịu tới 22 đợt thiên tai, tổng thiệt hại ước tính trên 4.274 tỷ đồng.

Đáng chú ý, các đợt mưa lớn cuối tháng 9 và đầu tháng 10/2025 đã tạo ra hiện tượng “lũ kép” trên hệ thống sông Bằng, sông Gâm, khiến mực nước vượt báo động III và cao hơn cả đỉnh lũ lịch sử năm 1986. Riêng tại các phường trung tâm tỉnh, nhiều khu vực bị ngập sâu, giao thông tê liệt, đời sống người dân đảo lộn. Theo báo cáo của địa phương, chỉ trong một đợt mưa từ ngày 28 - 30/9/2025, lượng mưa phổ biến từ 150 - 250 mm, nhiều điểm vượt 200 mm, gây ra hàng chục điểm sạt lở, ngập úng trên các tuyến giao thông và khu dân cư. Những con số này cho thấy cường độ mưa đã vượt xa ngưỡng thiết kế của nhiều công trình hạ tầng hiện hữu.

Thực tế tại Cao Bằng cho thấy một nghịch lý: trong khi đô thị ngày càng mở rộng, mật độ dân cư tăng cao ở khu vực trung tâm thì khả năng thoát nước, điều tiết lũ lại không theo kịp. Khi mưa lớn xảy ra, nước không còn “đường thoát”, dẫn đến ngập úng cục bộ rồi lan rộng thành ngập diện rộng, điều từng ít xảy ra trong quá khứ.

Hiện tượng “lũ kép” năm 2025 khiến nhiều khu vực trung tâm bị ngập sâu, giao thông tê liệt, đời sống người dân đảo lộn.

Đô thị trung tâm Cao Bằng: Tổn thương từ cấu trúc địa hình và quy hoạch

Trung tâm Cao Bằng nằm trong một thung lũng hẹp, được bao bọc bởi núi đá vôi và chia cắt bởi hệ thống sông Bằng, sông Hiến. Chính đặc điểm địa hình này tạo nên lợi thế về cảnh quan, nhưng đồng thời cũng là “điểm yếu” trước BĐKH. Theo phân tích của PGS.TS Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật, Bộ Xây dựng, do địa hình dốc, chia cắt mạnh khiến dòng chảy tập trung nhanh, lũ lên nhanh và rút nhanh, mang theo bùn đất, rác thải với lực phá hủy lớn. Khi kết hợp với mưa cường suất cao, nguy cơ lũ quét, ngập úng và sạt lở tăng đột biến. Ở góc độ quy hoạch, PGS.TS.KTS Phạm Trọng Thuật, Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh chỉ ra rằng sự phát triển đô thị chưa hoàn toàn “thuận theo tự nhiên”. Việc xây dựng nhà ở sát taluy, san gạt mặt bằng, bê tông hóa bề mặt đã làm mất đi khả năng thấm nước tự nhiên, khiến nước mưa dồn nhanh xuống khu vực thấp.

Thực tế tại các phường trung tâm như: Thục Phán, Tân Giang, Nùng Trí Cao cho thấy rõ điều này. Những khu vực ven sông, vùng trũng thấp thường xuyên bị ngập khi mưa lớn kéo dài. Không ít hộ dân chia sẻ, chỉ sau vài giờ mưa, nước đã tràn vào nhà gây thiệt hại tài sản và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt. Chủ tịch UBND phường Thục Phán Nguyễn Anh Tuấn cho biết: Trước đây mưa lớn cũng có ngập, nhưng không nhanh và sâu như những năm gần đây. Có thời điểm chỉ trong buổi sáng nước đã dâng lên ngang cửa sổ tầng một.

Nguyên nhân không chỉ đến từ thiên nhiên, mà còn từ những “điểm nghẽn” trong hạ tầng. Hệ thống thoát nước tại nhiều khu vực chưa đồng bộ, chưa được nâng cấp theo kịch bản mưa cực đoan. Một số tuyến cống nhỏ, xuống cấp, không đủ khả năng tiêu thoát lượng nước lớn trong thời gian ngắn. Bên cạnh đó, quá trình đô thị hóa dọc theo các trục sông, suối đã thu hẹp hành lang thoát lũ tự nhiên. Đây là yếu tố được các chuyên gia cảnh báo là làm gia tăng nguy cơ ngập lụt trong đô thị miền núi.

Yêu cầu thích ứng cấp bách

Giải pháp hạ tầng thích ứng khí hậu nhóm chuyên gia: PGS.TS Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật, Bộ Xây dựng: Đô thị Cao Bằng cần chuyển từ tư duy “thoát nhanh” sang “thoát chậm, kiểm soát dòng chảy”, nhằm giảm áp lực ngập úng trong thời gian ngắn. cần tăng cường không gian trữ nước như hồ điều hòa, đất ngập nước để nâng cao khả năng chống chịu; PGS.TS Vũ Thị Vinh, nguyên Tổng Thư ký Hiệp hội các đô thị Việt Nam: hạ tầng “xám” truyền thống đã bộc lộ hạn chế, cần kết hợp với hạ tầng xanh theo cấu trúc nhiều tầng không gian, tổ chức theo lưu vực. GS.TS Nguyễn Việt Anh, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Xây dựng - Kiến trúc đề xuất mô hình “đô thị bọt biển miền núi” nhằm phân tán dòng chảy, giảm đỉnh lũ và hạn chế ngập úng, phù hợp với điều kiện địa hình dốc của Cao Bằng.

Những hậu quả thiên tai đã diễn ra tại Cao Bằng không chỉ là câu chuyện của một địa phương, mà phản ánh xu thế chung của các đô thị miền núi trước BĐKH. Vấn đề đặt ra không còn là “có hay không”, mà là “thích ứng như thế nào”.

Các chuyên gia cho rằng, cách tiếp cận truyền thống dựa vào hạ tầng “xám” (cống, kè, bê tông) đang dần bộc lộ giới hạn. Trong bối cảnh mưa cực đoan gia tăng, việc chỉ “thoát nhanh” không còn hiệu quả, thậm chí làm gia tăng rủi ro ở khu vực hạ lưu. Thay vào đó, xu hướng mới là kết hợp hạ tầng xanh - xám, theo nguyên lý “giữ - thấm - trữ - trễ - xả có kiểm soát”. Đây cũng là định hướng được đề xuất tại Hội thảo khoa học của tỉnh Cao Bằng năm 2026.

Cụ thể, cần tái cấu trúc hệ thống đô thị theo lưu vực: giữ nước ở vùng cao, làm chậm dòng chảy ở vùng trung gian và kiểm soát ở vùng thấp. Mô hình “đô thị bọt biển miền núi” được các chuyên gia đề xuất có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ ngập úng. Song song với đó, việc ứng dụng công nghệ số trong dự báo, cảnh báo sớm cũng đóng vai trò then chốt. Các mô hình mô phỏng thủy lực như Telemac-2D có thể giúp dự báo chính xác khu vực ngập, từ đó hỗ trợ chính quyền và người dân chủ động ứng phó .

Ở tầm vĩ mô, vấn đề không chỉ nằm ở kỹ thuật, mà còn ở thể chế và quản trị. TS Đỗ Văn Thuận, Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng) nhấn mạnh cần chuyển từ tư duy “xây dựng công trình” sang “quản lý vòng đời hạ tầng”, tính toán đầy đủ chi phí vận hành, rủi ro và thích ứng dài hạn. Thực tế cho thấy, nếu không có sự thay đổi kịp thời, những trận lũ lịch sử năm 2025 sẽ không phải là đỉnh điểm cuối cùng. Ngược lại, chúng có thể trở thành “bình thường mới” trong tương lai gần.

“Hồi chuông” từ trung tâm đô thị miền núi

Những trận ngập lụt tại các phường và một số xã gần sông của Cao Bằng không chỉ là hệ quả của thiên tai, mà là “phép thử” đối với năng lực quản lý đô thị trong bối cảnh BĐKH. Khi mực nước sông vượt lịch sử, khi hạ tầng bị quá tải, đó cũng là lúc những hạn chế trong quy hoạch, đầu tư và tư duy phát triển bộc lộ rõ nhất.

Từ thực tiễn Cao Bằng, có thể rút ra một thông điệp rõ ràng: đô thị miền núi không thể phát triển theo “lối mòn” của đô thị đồng bằng. Mọi giải pháp phải bắt đầu từ việc tôn trọng tự nhiên, hiểu rõ đặc trưng địa hình và thích ứng với BĐKH như một điều kiện tất yếu.

BĐKH không chờ đợi và nếu không hành động kịp thời, những gì đang diễn ra hôm nay sẽ còn lặp lại với mức độ khốc liệt hơn trong tương lai. Cao Bằng từ những dòng sông, thung lũng đến từng khu phố trung tâm đang gửi đi một hồi chuông cảnh báo, không chỉ cho riêng mình, mà cho cả các đô thị miền núi trên cả nước.

Khuyến nghị chính sách và quản trị đô thị: TS Đỗ Văn Thuận, Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng): Chuyển từ tư duy đầu tư công trình sang quản lý vòng đời hạ tầng, tính toán đầy đủ chi phí vận hành và rủi ro thiên tai. Bên cạnh đó, việc tích hợp bản đồ rủi ro ngập lụt, sạt lở vào quy hoạch, cùng với ứng dụng công nghệ số, mô hình dự báo và cảnh báo sớm là yêu cầu cấp thiết. Nguyên tắc “giữ - thấm - trữ - trễ - xả có kiểm soát” được xác định là định hướng cốt lõi, giúp đô thị miền núi chuyển từ bị động ứng phó sang chủ động thích ứng với khí hậu cực đoan.

Trường Hà

Nguồn Cao Bằng : https://baocaobang.vn/tai-thiet-do-thi-cao-bang-truoc-bien-doi-khi-hau-cuc-doan-3187019.html