Tản mạn về câu đối năm con ngựa

5 giờ trướcBài gốc

Câu đối thể hiện những lời chúc tốt lành, ý nghĩa cho năm mới (Hình minh họa)

Trước hết là sự phong phú về hình ảnh: Ngựa không chỉ “chạy”, mà “phi”, “nhảy”, “hý”, “tê”, “khiếu”; không chỉ ở một nền cảnh, mà đi qua đủ mọi không gian xuân: Tuyết rơi, trăng núi, liễu xanh, giang nam, tái bắc; có khi là “mã đạp xuân cẩm tú”, có khi “mã khiếu quan sơn nguyệt”, có khi “tuyết trung phi xích thố”, “nguyệt hạ cản hoàng bưu”. Vẻ đẹp của câu đối là ở chỗ: Mỗi động từ đặt đúng chỗ, tiếng vó bỗng hóa thành nhịp điệu. Những câu 5 chữ gọn mà sáng: 萬馬爭飛躍, 百花展笑顏 (Vạn mã tranh phi dược, bách hoa triển tiếu nhan) - một bên là sức bật, một bên là nụ cười; động và tĩnh cùng mở ra như cánh cửa mùa xuân. Cái thú vị là, càng ngắn, câu đối càng giống một nét bút pháp, chỉ vài chữ đã dựng được cả một bức tranh “có gió, có hoa, có vó ngựa”.

Nhưng cái làm nên “độ dày” của hệ thống câu đối năm Ngọ không chỉ là cảnh sắc. Đằng sau cảnh là tư tưởng về ngựa - một biểu tượng rất cổ, rất Á Đông: Ngựa gắn với động lực (tiến lên), tài năng (kỳ ký, tuấn mã), thời vận (mã đáo thành công), và đạo lý biết người (Bá Lạc). Vì vậy mới có những câu không chỉ chúc xuân mà còn nhắc đạo làm người:“馬逢伯樂馳千里”(Mã phùng Bá Lạc trì thiên lý) - ngựa gặp người hiểu mình thì đi nghìn dặm; hàm ý về trọng dụng hiền tài, về cái duyên tri ngộ. Có những câu đặt “văn” và “võ” cạnh nhau rất duyên:“柳營晨試馬，虎帳夜談兵”(Liễu doanh thần thí mã, hổ trướng dạ đàm binh) - buổi sớm thử ngựa, đêm về luận binh; một nhịp sống quân cơ mà vẫn thơ.

Ở tầng sâu hơn, ta thấy một quan niệm truyền thống: Ngựa là biểu tượng của “đường”. Không phải ngẫu nhiên “lộ”, “đạo”, “trường chinh”, “vạn lý” xuất hiện dày đặc. “海闊憑魚躍，路遙任馬馳”(Hải khoát bằng ngư dược, lộ diêu nhậm mã trì) - biển rộng cá nhảy, đường xa ngựa phi: Thế giới mở ra theo hai chiều “nước” và “đường”, còn con người thì được khích lệ bằng tinh thần vượt giới hạn. Năm Ngọ, vì thế, không chỉ là năm “chạy nhanh”, mà là năm gợi ta nhớ: Muốn tới đích phải có bản lĩnh đường dài - sức bền của vó, sự bền bỉ của chí.

Điều đáng nói nữa là độ đa dạng về “ngữ khí”. Có mạch câu đối thuần chúc tụng an vui:“馬躍康莊道，人迎幸福春”(Mã dược khang trang đạo, nhân nghênh hạnh phúc xuân). Có mạch câu đối giàu chất trữ tình:“春色綠千里，馬蹄香萬家”(Xuân sắc lục thiên lý, mã đề hương vạn gia) - cái “hương” ở đây không chỉ là hương cỏ, mà là hương của sự sống lan ra tận nhà nhà. Có mạch câu đối khí thế thời đại:“馬騰改革路，國展富強圖”(Mã đằng cải cách lộ, quốc triển phú cường đồ),“萬馬千軍創大業”(Vạn mã thiên quân sáng đại nghiệp) - ngựa trở thành ẩn dụ của tiến trình lớn: một cộng đồng cùng lao về phía trước. Nhìn vào đó, ta nhận ra: Câu đối năm Ngọ vừa là mỹ tục Tết, vừa là “bản tin tinh thần” của xã hội - người ta gửi niềm tin vào “đường mới”, “sự nghiệp mới”, “khí tượng mới”.

Một nét độc đáo khác: Câu đối năm Ngọ thường thích phóng đại theo số lượng - “vạn mã”, “thiên kỵ”, “thiên quân”. Số lớn không chỉ để “cho vui”, mà để dựng nên cảm giác hội tụ, cộng hưởng, đồng lòng.“一夜春風來小院，千匹駿馬闖雄關”(Nhất dạ xuân phong lai tiểu viện, thiên thất tuấn mã sấm hùng quan): Chỉ một đêm gió xuân ghé sân nhỏ, mà nghìn ngựa đã xông cửa ải. Sức bật của mùa xuân được đẩy lên thành sức bật của thời cuộc. Trong tâm thức Á Đông, xuân là “khai”, là “mở”; ngựa là “động”, là “tiến”; ghép lại, câu đối năm Ngọ có một nguồn năng lượng rất đặc trưng: Năng lượng khởi hành.

Và rồi, đến những câu có hoành phi, ta thấy tinh thần dân gian kết tinh thành những khẩu quyết đẹp: “策馬揚鞭”(Sách mã dương tiên),“一馬當先”(Nhất mã đương tiên),“馬到成功”(Mã đáo thành công), “龍馬精神”(Long mã tinh thần),“天馬行空”(Thiên mã hành không). Đây là chỗ câu đối bước ra khỏi trang giấy để sống cùng đời thường: Treo ở cửa, nằm trong lời chúc, đi vào cách nghĩ. Năm Ngọ vì vậy không chỉ là một mốc thời gian, mà là một lời nhắc: Hãy giữ “thần khí” của mình như giữ nhịp vó - không nóng vội mà cũng không chần chừ; không ồn ào mà vẫn có lực; đi xa nhưng nhớ hướng.

Đọc hết những câu đối ấy, tôi hiểu vì sao con ngựa trong truyền thống luôn được yêu mến: Ngựa không chỉ biểu trưng cho tốc độ, mà cho phẩm chất. Ngựa trung thành, bền bỉ, biết vượt dốc, biết chịu đường dài; ngựa gặp Bá Lạc thì thành danh; ngựa gặp mùa xuân thì thành thơ. Và có lẽ, điều đẹp nhất mà câu đối năm Ngọ trao cho ta chính là cảm giác: Một năm mới không chỉ cần “may mắn”, mà cần một tinh thần lên đường - tinh thần “mã đề hương vạn gia”, tinh thần “vạn mã bôn đằng” trong mỗi người, để xuân không dừng ở cành hoa trước ngõ, mà chạy thẳng vào công việc, vào ước vọng, vào những nẻo đường mình chọn.

Phan Nữ Yên Chi

Nguồn Thừa Thiên Huế : https://huengaynay.vn/van-hoa-nghe-thuat/tan-man-ve-cau-doi-nam-con-ngua-162935.html