Tết Nguyên tiêu với ẩm thực văn hóa nông nghiệp

5 giờ trướcBài gốc

Bà Bùi Thị Nhi, dân tộc Kinh hiện là đời thứ 3 sinh sống tại xã Đại An (tỉnh Trà Vinh) chuẩn bị các lễ vật trong mâm cúng thần/phật vào Tết Nguyên tiêu. Ảnh: Bình Nguyên

Trong dòng chảy văn hóa Á Đông, Tết Nguyên tiêu còn gắn với văn hóa, tín ngưỡng nông nghiệp, là dịp ăn mừng kết thúc sau một mùa bội thu và chuẩn bị bước vào chu kỳ mới với mong cầu một năm mới may mắn, viên mãn. Chính vì vậy, ẩm thực Tết Nguyên tiêu, đặc biệt là những lễ vật dâng cúng thần, phật mang đặc thù văn hóa nông nghiệp.

Đậm chất văn hóa nông nghiệp

Tết Nguyên tiêu của người Hoa diễn ra vào ngày 15 tháng Giêng. Trong tiếng Hán, “nguyên” có nghĩa là thứ nhất, “tiêu” là đêm, nên ngày này được hiểu là đêm rằm đầu tiên trong năm mới. Nguồn gốc của Tết Nguyên tiêu bắt nguồn từ Trung Quốc cổ đại, nơi mà vào đêm rằm tháng Giêng, người dân tổ chức lễ hội đèn lồng và cúng bái để tôn vinh các vị thần, phật và cầu may mắn cho năm mới. Khi được du nhập vào Việt Nam, ngày lễ này đã được kết hợp với phong tục thờ cúng tổ tiên và các nghi lễ Phật giáo đặc trưng của người Việt.

Ở Việt Nam, Tết Nguyên tiêu còn gọi là rằm tháng Giêng không chỉ là ngày lễ phật mà còn là dịp tưởng nhớ tổ tiên, tri ân trời đất. Nhiều gia đình chuẩn bị mâm cỗ tươm tất để cúng thần linh, gia tiên và cầu cho năm mới bình an, đủ đầy.

Lễ hội Tết Nguyên tiêu còn tạo ra không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, góp phần tăng cường kết nối, giao lưu và hòa nhập văn hóa giữa các dân tộc. Tại các khu vực có đông người Hoa sinh sống như: Thành phố Hồ Chí Minh, Sóc Trăng, Cần Thơ, Trà Vinh… Tết Nguyên tiêu thường gắn với hoạt động lễ hội, trở thành không gian sinh hoạt văn hóa chung của nhiều dân tộc. Tiêu biểu như: Tết Nguyên tiêu ở khu vực như: chợ Lớn, chùa Bà Thiên Hậu Thánh Mẫu (Thành phố Hồ Chí Minh)… là sự kiện văn hóa, tôn giáo lớn thu hút đông người dân tham gia với nhiều hoạt động đặc sắc như: lễ hội rước kiệu, múa lân sư rồng, diễu hành đường phố, thả đèn hoa đăng… Những lễ hội này không chỉ mang lại không khí rộn ràng, vui tươi mà còn là dịp để mọi người gắn kết, cùng nhau sẻ chia niềm vui đầu năm.

Bà Đặng Hoàng Lan, giảng viên Khoa Nhân học, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo - Đạo đức (Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho biết: Tết Nguyên tiêu là dịp ăn mừng kết thúc sau mùa bội thu, đồng thời đánh dấu sự khởi đầu trong chu kỳ mới vào thời điểm mặt trăng đầu tiên sáng nhất, to nhất với sự mong cầu một năm mới mùa màng thắng lợi, quốc thái dân an, gia đình bình an, làm ăn thuận lợi. Chính vì thể hiện đậm nét văn hóa nông nghiệp nên lễ vật dâng cúng thần, phật trong Tết Nguyên tiêu thường không có đồ mặn như: thịt, cá mà cúng những nông sản như: hoa, trái cây, mía, bắp, khoai, sắn, các loại bánh…

Tuy nhiên, tại mỗi vùng miền, địa phương vẫn có những đặc thù riêng. Vùng đô thị phát triển thương mại, dịch vụ người dân mong cầu phù hộ về làm ăn; vùng đất thuần nông thì mong cầu về sức khỏe, bình an, mùa màng bội thu. Mong cầu khác nhau, lễ vật dâng cúng cũng khác nhau. Ví dụ mong cầu phù hộ trong làm ăn, buôn bán, lễ cúng thường có heo quay hoặc món mặn; những vùng thuần nông, đậm chất Phật giáo hơn thì mâm cúng là thuần chay.

Vào dịp Tết Nguyên tiêu, các đình, chùa, miếu thường tổ chức cúng vào giờ Ngọ ngày 15 tháng Giêng. Mâm cúng gồm các món thuần chay chế biến từ rau, củ, quả… Các món chay dâng cúng xong đem đãi bá tánh ăn. Trong ngày này, bá tánh đến đình, chùa, miếu đều được mời vào mâm cỗ chay cũng như thưởng thức các loại bánh trái gắn với đặc thù sản xuất nông nghiệp tại địa phương.

Sự dung hợp của các nền văn hóa

“Lễ hội Nguyên tiêu ở Trà Cú” (tỉnh Trà Vinh) vừa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội Nguyên tiêu ở Trà Cú tồn tại hơn 120 năm, khởi nguồn là lễ hội tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng người Hoa. Quá trình cộng cư, giao thoa các thiết chế tôn giáo, tín ngưỡng của người Việt, người Hoa và người Khmer, đã từng bước đưa lễ hội trở thành ngày hội chung của 3 dân tộc Hoa - Kinh - Khmer, tạo nên không gian văn hóa đa dạng nhưng thống nhất trong cộng đồng. Đây vốn là vùng đất thuần nông nên Tết Nguyên tiêu ở Trà Cú đậm chất văn hóa nông nghiệp, phản ánh sự đa dạng của hoạt động sản xuất nông nghiệp địa phương.

Lễ rước thần tại Phước Thắng cung, xã Đại An, tỉnh Trà Vinh.

Bà Đặng Hoàng Lan cho biết thêm: Lễ hội Nguyên tiêu ở Trà Cú thể hiện rất rõ sự dung hợp văn hóa giữa các dân tộc. Nhiều gia đình ở địa phương này không thuần là người gốc Hoa mà thông qua kết hôn, trong gia đình vừa có thành viên là người gốc Hoa, vừa có thành viên là người gốc Việt hoặc dân tộc Khmer. Ở đây có sự dung hợp văn hóa, tạo ra sự đa dạng về văn hóa. Lễ vật cúng còn phụ thuộc vào sản vật ở địa phương, vào đặc thù sản xuất nông nghiệp của vùng đất đó và có sự biến tấu phụ thuộc vào từng gia đình cụ thể.

Sự dung hợp này không làm mất đi bản sắc của mỗi dân tộc mà còn góp phần tăng cao ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa của người dân. Điều này chúng ta có thể quan sát được từ các lễ vật dâng cúng thần/phật trong Tết Nguyên tiêu. Với gia đình gốc Hoa, lễ vật bày trên mâm cúng Tết Nguyên tiêu thường là các món ăn truyền thống của người Hoa như: chè trôi nước, kẹo thèo lèo, bánh màn thầu, bánh tổ… Mỗi món ăn đều mang ý nghĩa riêng. Cụ thể, chè trôi nước biểu tượng cho sự viên mãn, tròn đầy. Trong mâm trái cây cúng của người gốc Hoa, họ sẽ cúng trái quýt mang ý nghĩa cát tường, may mắn.

Nhưng với gia đình người Hoa đã được Việt hóa thì món chè trôi nước sẽ thay bằng chè đậu, chè Bà Ba, chè thưng hoặc các món bánh chay đặc trưng của vùng Tây Nam Bộ như: món kiểm, mít kho... Mâm cúng trái cây người miền Tây là mâm ngũ quả. Mâm cúng của gia đình có thành viên là dân tộc Khmer lại mang đặc trưng ẩm thực riêng của dân tộc này.

Sự giao thoa về văn hóa các dân tộc thể hiện rõ nét trong từng gia đình. Vợ chồng ông Hà Văn Soạn, người gốc Hoa và bà Bùi Thị Nhi, dân tộc Kinh hiện là đời thứ 3 sinh sống tại xã Đại An (tỉnh Trà Vinh). Với gia đình họ, Tết Nguyên tiêu có ý nghĩa rất quan trọng. Bà Bùi Thị Nhi chia sẻ: “Tết Nguyên tiêu là một trong những lễ lớn, quan trọng với gia đình. Dù đi đâu nhưng vào dịp Tết Nguyên tiêu, con cháu trong nhà phải tề tựu đầy đủ. Đúng ngày 15 tháng Giêng, gia đình tôi luôn chuẩn bị mâm cúng xin vía các vị thần/phật độ hộ cho mọi điều suôn sẻ. Cầu mong này là cho cả bá gia, bá tánh chứ không phải riêng gì bản thân và gia đình mình. Các lễ vật trên mâm cúng không bắt buộc nhưng thường gồm hoa tươi, trái cây, bánh, nước, 3 chung trà... Ngoài lễ vật dâng lên mâm cúng, yếu tố quan trọng vẫn là tấm lòng thành với niềm tin mong cầu năm mới mọi điều tốt đẹp”.

Bình Nguyên

Nguồn Đồng Nai : https://baodongnai.com.vn/dong-nai-cuoi-tuan/202603/tet-nguyen-tieuvoi-am-thuc-van-hoa-nong-nghiep-b4312ac/