Thành phố du lịch biển và những mạch sống thầm lặng

2 giờ trướcBài gốc

Tuy nhiên, một câu hỏi được đặt ra: điều gì thực sự khiến du khách nhớ một thành phố biển và muốn quay trở lại? Có phải chỉ là một bãi biển đẹp, một khách sạn tiện nghi, sang trọng hay những trung tâm giải trí sôi động, bắt mắt? Hay còn điều gì sâu hơn, khó đo đếm hơn, nhưng quyết định sức hấp dẫn lâu dài của đô thị du lịch?

Câu trả lời lại có thể ở những thứ nhỏ bé, thầm lặng và bền bỉ hơn rất nhiều: một khu chợ dân sinh thân thiện, dễ mến, một quán bún cá trong ngõ do một gia đình gìn giữ ba thế hệ, căn nhà ở của người dân cải tạo thành homestay với giàn hoa giấy trước cửa trong một xóm chài chất phác, xưởng làm nước mắm truyền thống, chuyến thuyền thúng ra khơi lúc bình minh, hay quán cà phê nơi du khách ngồi khiêm nhường cùng các người dân địa phương với những câu chuyện thường ngày muôn mặt. Đó là thế giới của kinh doanh hộ gia đình – khu vực kinh tế tưởng như nhỏ lẻ nhưng lại có khả năng nuôi dưỡng bản sắc địa phương mạnh mẽ.

Trong bối cảnh nhiều thành phố biển đứng trước nguy cơ phát triển du lịch đồng dạng, kinh doanh hộ gia đình không nên chỉ được nhìn như hoạt động mưu sinh, mà cần được xem như một mảng ghép quan trọng trong chiến lược phát triển đô thị du lịch có bản sắc.

Làng làm nước mắm ở Bảo Ninh, bên Sông Nhật Lệ, Đồng Hới - Quảng Bình cũ. Ảnh: Sovaba Travel

Bản sắc là quá trình bền bỉ thích ứng với tự nhiên qua thời gian

Một thành phố biển có thể đầu tư hàng nghìn tỷ đồng vào hạ tầng, cảnh quan và quảng bá. Nhưng bản sắc không tự sinh ra từ đó. Nó được hình thành qua thời gian dài lưu trú của cư dân: Đó là cách người dân nơi đó ăn, ở, cách cư xử giữa con người, những sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Đó là những nghề nghiệp đặc thù, cách buôn bán nơi cửa sông, cảng cá, là nhịp sinh hoạt sáng sớm và chiều muộn, những mối quan hệ làng xóm kéo dài qua nhiều thế hệ...

Vấn đề của nhiều đô thị du lịch hiện nay là chúng ta nỗ lực tạo ra hình ảnh mới quá nhanh, trong khi văn hóa bản địa bị lấn át và bị thay thế. Những dãy nhà cũ ven biển bị giải tỏa để nhường chỗ cho dự án lớn; chợ cá truyền thống biến mất để cho quy hoạch của các cảng du thuyền; cư dân địa phương rời trung tâm vì giá đất tăng; các dịch vụ nhỏ nhường chỗ cho chuỗi thương mại đồng nhất. Thành phố với đường giao thông rộng rãi, trở nên sạch sẽ hơn, sáng sủa hơn, nhưng không còn bản sắc riêng của địa phương.

Du khách hiện đại ngày càng nhạy cảm với điều đó hơn. Họ có thể đến một lần để trải nghiệm sự mới mẻ, nhưng để quay lại nhiều lần, họ cần cảm giác nơi chốn. Và cảm giác nơi chốn không thể sản xuất hàng loạt.

Bánh bèo, một món ăn bình dân ở Đồng Hới, Quảng Bình nhưng rất thu hút khách du lịch. Ảnh: Mytour

Những đặc thù của kinh tế hộ gia đình trong đô thị du lịch

Đầu tiên là tính chân thực của đời sống. Trong những xóm phố của người dân địa phương, người chủ quán hàng không chỉ bán hàng cho khách du lịch mà cả với người dân địa phương, uy tín của họ khác với những nơi chuyên cho khách du lịch để bán cho người chỉ gặp một lần. Ở những nơi đó, khách du lịch hiểu hơn về cách sinh hoạt, đời sống thường nhật, ăn ở, văn hóa của người địa phương ngay trong thực tế, không qua sách vở.

Thứ hai là tính đa dạng. Một chuỗi cửa hàng thường phải chuẩn hóa để vận hành hiệu quả. Ngược lại, hàng trăm hộ gia đình sẽ tạo ra hàng trăm sắc thái khác nhau: quán cháo cá, quán bánh xèo hải sản, xưởng làm mắm, lớp dạy nấu ăn, dịch vụ câu mực đêm, quán cà phê sân thượng nhìn ra biển, cửa hàng thủ công từ vỏ sò hay lưới cũ. Chính sự phân mảnh này tạo nên hệ sinh thái hấp dẫn của đô thị.

Ngoài ra, mô hình kinh doanh nhỏ là tế bào bền vững khi tạo ra sinh kế chủ động cho người dân địa phương. Khi người dân trực tiếp làm chủ kinh doanh du lịch, lợi nhuận không rời đi hoàn toàn mà quay trở lại cộng đồng: sửa nhà, cho con học hành, tái đầu tư dịch vụ, giữ nghề truyền thống. Lực lượng lao động của gia đình, chòm xóm được phát huy, gắn kết. Đây là hình thức tăng trưởng bao trùm hơn so với mô hình chỉ dựa vào vài nhà đầu tư lớn.

Một quán ăn nhỏ trong xóm chài Mân Thái, Đà nẵng, tránh xa khu ẩm thực ồn ào. Quán được vận hành chu đáo và chân thành bởi gia đình, tạo nên sự thân thiện và uy tín với khách du lịch. Ảnh: Trần Tuấn

Thành phố biển Việt Nam đang ở điểm rẽ quan trọng trong tiến trình phát triển du lịch

Nhiều đô thị biển của Việt Nam hiện nay đang bước vào giai đoạn lựa chọn mô hình phát triển mới. Điểm chung của các thành phố này là: nếu chỉ chạy theo bất động sản du lịch và các dự án quy mô lớn, họ có thể tăng trưởng nhanh nhưng dễ đánh mất lợi thế dài hạn. Khi mọi nơi đều có condotel, quảng trường và phố đi bộ nhang nhác nhau, tiềm năng cốt lõi là văn hóa địa phương bị bỏ lỡ và lợi thế cạnh tranh sẽ suy giảm. Ngược lại, nếu biết phát huy lợi thế văn hóa của khu vực kinh doanh hộ gia đình, mỗi đô thị phát triển du lịch sẽ có câu chuyện riêng mà nơi khác không thể sao chép.

Ẩm thực gia đình là ví dụ rõ nhất. Một tô bún cá, bánh canh, cháo hàu hay món hải sản nấu theo kiểu địa phương không chỉ là bữa ăn, mà là trải nghiệm văn hóa. Nhiều thành phố trên thế giới cả châu Âu và châu Á xây dựng thương hiệu mạnh nhờ ẩm thực đường phố hơn là nhờ khách sạn sang trọng.

Lưu trú quy mô nhỏ như homestay, nhà ở cải tạo có thể thu hút nhóm khách tìm kiếm trải nghiệm bản địa, khách làm việc từ xa, khách lưu trú dài ngày. Đây là xu hướng ngày càng mạnh sau đại dịch và với các công cụ hỗ trợ tìm kiếm và đặt phòng qua mạng có uy tín.

Trải nghiệm đời sống cộng đồng của địa phương như đi chợ cá sáng sớm, theo thuyền ra khơi, học làm nước mắm, học nấu món địa phương, đạp xe qua làng biển… tạo ra giá trị cảm xúc cao và ít cạnh tranh trực tiếp với các mô hình đại trà.

Làng Lò ở Phú Yên nguyên là một làng chài trở thành điểm đến hấp dẫn của du khách bởi có bờ biển nguyên sơ và ngôi làng giữ nguyên bản sắc miền Trung. Ảnh: Hữu Tú

Nhận thức đúng và hỗ trợ từ chính quyền là đòn bẩy quan trọng

Để khu vực kinh tế tư nhân này phát triển bền vững, không thể chỉ trông chờ vào tự phát mà chính quyền thành phố cần một cách tiếp cận và hỗ trợ có định hướng, bài bản.

Trước hết là bảo tồn khu dân cư gốc ven biển thay vì giải tỏa trắng cho các dự án du lịch lớn. Cải tạo hạ tầng điện nước, vệ sinh, phòng cháy, giao thông nhỏ... là cần thiết nhưng giữ cư dân tại chỗ còn quan trọng hơn. Không có đời sống của cư dân bản địa, bản sắc sẽ chỉ còn là sân khấu trình diễn tẻ nhạt.

Bên cạnh đó là hỗ trợ kỹ năng kinh doanh hiện đại. Nhiều hộ dân có tài sản văn hóa nhưng thiếu kỹ năng số, ngoại ngữ, marketing, đặt phòng trực tuyến, thiết kế dịch vụ. Chỉ cần hỗ trợ đào tạo, phát huy tài nguyên sẵn có, sẽ đem lại hiệu quả lớn.

Tiếp đến là quy hoạch không gian cho kinh tế nhỏ: chợ truyền thống đúng nghĩa của địa phương, khu cảng cá truyền thống, khu vực sản xuất thủ công các sản phẩm từ biển. Nếu mọi mặt bằng đẹp đều dành cho các nhà đầu tư lớn, hộ gia đình sẽ không còn cơ hội. Và cuối cùng là tài chính linh hoạt và thủ tục tránh rườm rà. Một khoản vay nhỏ để sửa nhà, nâng cấp bếp, mua thiết bị vệ sinh hay cải tạo phòng ở đôi khi mang lại thay đổi đáng kể hơn nhiều dự án quảng bá tốn kém.

Nét đẹp đời sống lao động hằng ngày của cư dân bản địa ngay trên bãi biển Mỹ Khê, Đà Nẵng. Ảnh: Trần Tuấn

Sự hấp dẫn của đô thị du lịch từ đời sống của cư dân bản địa

Một sai lầm thường gặp trong phát triển du lịch là xem du khách chỉ là người tiêu dùng dịch vụ. Thực ra họ tìm kiếm trải nghiệm sống của mỗi vùng đất mới. Và trải nghiệm sống luôn gắn với con người thật của nơi đó. Người ta nhớ một thành phố không chỉ vì bãi biển đẹp, mà vì người chủ quán nhiệt tình, dễ mến. Vì ông lão chèo thuyền từng trải kể chuyện bão biển năm xưa, hay được cùng người dân chài kéo lưới. Vì đứa trẻ hàng xóm chạy qua ngõ chào khách bằng nụ cười tự nhiên...

Những điều ấy không thể mua bằng tiền đầu tư, cũng không thể dựng lên bằng thiết kế cảnh quan. Chúng chỉ xuất hiện khi cư dân địa phương còn là chủ thể của đô thị. Nghệ thuật trình diễn chuyên nghiệp có thể là một phần của văn hóa địa phương, nhưng tổng thể văn hóa là tinh chất cuộc sống chân thật được sinh ra và trau dồi trong đời sống, chứ không phải là sản phẩm trình diễn.

Một chiến lược mềm cho tương lai lâu dài của các đô thị phát triển du lịch

Trong xu thế phát triển du lịch, nhiều nơi lao vào cuộc đua công trình biểu tượng. Nhưng càng nhiều nơi chạy theo chiến lược giống nhau, giá trị khác biệt càng giảm. Ngược lại, bản sắc địa phương, vốn là thứ hình thành chậm, là chất liệu độc bản, không thể sao chép, sẽ ngày càng có giá trị.

Với các thành phố biển Việt Nam, kinh doanh hộ gia đình chính là công cụ hiệu quả để phát huy bản sắc thành sinh kế, ký ức cộng đồng thành sức hút kinh tế, và đời sống thường nhật thành tài sản đô thị. Những dự án lớn có thể tạo bộ khung cho tăng trưởng. Nhưng kinh tế hộ gia đình của cư dân địa phương mới là thứ mao mạch tạo nên sức sống phong phú và đa dạng cho thành phố.

Và nếu một đô thị biển muốn phát triển lâu dài, câu hỏi quan trọng không phải là sẽ xây thêm bao nhiêu tòa nhà cao tầng hay trung tâm thương mại, mà là sẽ giữ lại được bao nhiêu con người, bao nhiêu nghề cũ, bao nhiêu nếp sống đã làm nên nơi chốn ấy.

KTS. Trần Tuấn - Nhóm nghiên cứu Không gian mặt nước Hà Nội (HWSUD)

Nguồn Người Đô Thị : https://nguoidothi.net.vn/thanh-pho-du-lich-bien-va-nhung-mach-song-tham-lang-52859.html