Thế giới gồng mình chống chọi nắng nóng dưới 'vòm nhiệt' cao kỷ lục

2 giờ trướcBài gốc

Nhiều nơi trên thế giới đang trải qua đợt nắng nóng đặc biệt gay gắt với nền nhiệt lên tới mức kỷ lục

Nắng nóng cực đoan lan rộng toàn cầu

Điều khiến giới khoa học lo ngại nhất hiện nay không chỉ là nhiệt độ cao, mà là việc nắng nóng xuất hiện đồng thời trên diện rộng và đến sớm bất thường. Ngay từ cuối tháng 5 này, khi nhiều quốc gia còn chưa bước vào cao điểm mùa hè, các kỷ lục nhiệt độ đã liên tiếp bị xô đổ.

Tại châu Âu, nhiều quốc gia như: Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp và Anh đang trải qua một trong những đợt nóng đầu mùa nghiêm trọng nhất trong nhiều thập niên. Nhiệt độ tại nhiều khu vực ở Tây Ban Nha và miền Nam nước Pháp vượt ngưỡng 35-38 độ C, cao hơn khoảng 10 độ C so với trung bình nhiều năm. Ở Thủ đô London của Anh, nhiệt độ tại Kew Gardens ngày 24-5 lên tới 32,3 độ C, nằm trong nhóm những ngày tháng 5 nóng nhất gần 80 năm qua.

Các cơ quan khí tượng châu Âu cảnh báo tình trạng này chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Nhiều khu vực dù chưa bước vào tháng 6 nhưng đã ghi nhận nền nhiệt vốn chỉ xuất hiện vào tháng 7 hoặc tháng 8. Một số thành phố của Pháp thậm chí được dự báo có thể thiết lập kỷ lục nhiệt độ mới trong tháng 5. Nguyên nhân chính được xác định là hiện tượng “vòm nhiệt” hình thành trên Tây Âu. Một hệ thống áp cao lớn đã giữ khối không khí nóng từ Bắc Phi bên dưới như chiếc nắp đậy khổng lồ, khiến nhiệt bị nén xuống mặt đất và không thể thoát ra ngoài. Kết quả là nền nhiệt liên tục tăng cao trong nhiều ngày.

Nếu châu Âu nóng bất thường thì Nam Á lại đang đối mặt với một “thảm họa nhiệt” thực sự. Ấn Độ và Pakistan tiếp tục trở thành tâm điểm của các đợt nắng nóng cực đoan toàn cầu với nền nhiệt phổ biến từ 45-49 độ C. Theo dữ liệu của nền tảng giám sát chất lượng không khí quốc tế AQI, 45 thành phố nóng nhất thế giới trong ngày 27-5 đều nằm tại Ấn Độ. Thành phố Banda thuộc bang Uttar Pradesh ghi nhận mức nhiệt 47,4 độ C, cao hơn gần 4 độ C so với trung bình nhiều năm. Trước đó, nơi này từng chạm ngưỡng 48,2 độ C trong tháng 5.

Tại Pakistan, chính quyền bang Sindh phát cảnh báo khẩn khi nhiều khu vực có thể lên tới 49 độ C, cao hơn khoảng 6 độ C so với trung bình theo mùa. Hàng trăm triệu người tại Nam Á đang chịu tác động trực tiếp của nắng nóng kéo dài, trong đó người già, trẻ em và lao động ngoài trời là nhóm dễ tổn thương nhất. Tại Đông Nam Á, nhiều quốc gia cũng đang oằn mình chống nóng. Việt Nam ghi nhận nhiều đợt nắng nóng gay gắt tại miền Bắc và miền Trung với nền nhiệt phổ biến 39-40 độ C.

Các chuyên gia khí tượng cho rằng điều bất thường nhất hiện nay là tần suất và thời điểm xuất hiện của các đợt nóng đang thay đổi nhanh chóng. Những hiện tượng từng được coi là “hiếm gặp” nay dần trở thành trạng thái bình thường mới của khí hậu toàn cầu.

“Vòm nhiệt” và biến đổi khí hậu đẩy Trái đất nóng lên

Để lý giải cho hiện tượng nóng cực đoan xuất hiện đồng thời ở nhiều khu vực, giới khoa học nhắc nhiều đến khái niệm “vòm nhiệt” hay “bong bóng nhiệt”. Về bản chất, đây là hiện tượng một hệ thống áp suất cao hình thành ở tầng khí quyển trên, khiến không khí nóng bên dưới bị nén xuống mặt đất. Khi bị nén, nhiệt độ không khí tăng lên và tạo thành lớp “mái vòm” giữ nhiệt bên trong. Khác với các hệ thống thời tiết thông thường có thể bị gió đẩy đi, vòm nhiệt thường tồn tại lâu và gần như đứng yên trong nhiều ngày.

Hiệu ứng này giống như một chiếc nắp khổng lồ úp lên mặt đất, giữ toàn bộ không khí nóng bị mắc kẹt bên dưới. Không có mây che phủ, không có mưa giải nhiệt, nhiệt lượng liên tục tích tụ khiến nền nhiệt tăng vọt. Theo các nhà khí tượng Pháp, hiện tượng vòm nhiệt đang trở nên phổ biến và dữ dội hơn do tác động của biến đổi khí hậu. Sự nóng lên nhanh chóng tại các vùng cực làm giảm chênh lệch nhiệt độ giữa cực và vùng nhiệt đới, khiến các dòng tia khí quyển suy yếu và uốn lượn nhiều hơn. Điều này làm các hệ thống áp cao hoặc áp thấp dễ bị “mắc kẹt” tại một khu vực trong thời gian dài, gây nên các đợt nắng nóng hoặc mưa lũ kéo dài bất thường.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 cho thấy các mô hình khí quyển “khóa chặt” thời tiết cực đoan như vòm nhiệt đã tăng gần gấp 3 lần kể từ thập niên 1950 do tác động từ biến đổi khí hậu và hoạt động của con người. Cùng với đó, El Nino tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc khuếch đại nắng nóng toàn cầu. Hiện tượng này xảy ra khi nhiệt độ nước biển tại khu vực trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương nóng lên bất thường, kéo theo sự thay đổi của các mô hình gió và hoàn lưu khí quyển trên phạm vi toàn cầu. Các cơ quan khí tượng quốc tế dự báo khả năng El Nino mạnh trở lại trong nửa cuối năm nay đang gia tăng. Khi kết hợp với nền nhiệt toàn cầu vốn đã tăng cao do phát thải khí nhà kính, El Nino có thể biến các đợt nóng vốn ở mức chịu đựng được thành những cuộc khủng hoảng khí hậu thực sự.

Theo dữ liệu của Dịch vụ Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu, nhiệt độ bề mặt toàn cầu hiện đã tiến sát ngưỡng tăng 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp, giới hạn mà Hiệp định Paris năm 2015 đặt mục tiêu không vượt qua. Các nhà khoa học cảnh báo nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn, đến cuối thập niên này, mức tăng 1,5 độ C có thể không còn là “kỷ lục” mà trở thành trạng thái bình thường mới. Điều đó đồng nghĩa các đợt nắng nóng cực đoan sẽ xuất hiện thường xuyên hơn, kéo dài hơn và gây hậu quả nặng nề hơn. Nắng nóng cực đoan không chỉ là câu chuyện thời tiết mà đang trở thành một cuộc khủng hoảng toàn diện về y tế, năng lượng, kinh tế và an sinh xã hội. Tổ chức Y tế thế giới ước tính, mỗi năm có khoảng gần nửa triệu người tử vong do các nguyên nhân liên quan đến nắng nóng trong giai đoạn 2000-2019. Tuy nhiên, con số thực tế có thể còn cao hơn rất nhiều bởi đây là loại hình thiên tai thường bị thống kê thiếu.

Một trong những nguy cơ lớn nhất hiện nay là nhiệt độ ban đêm không giảm sâu. Điều này khiến cơ thể con người không có thời gian phục hồi sau khi phải tiếp xúc kéo dài với nền nhiệt cao vào ban ngày, làm gia tăng nguy cơ sốc nhiệt, đột quỵ và các bệnh tim mạch. Một nghiên cứu của Đại học Hoàng gia London cho thấy biến đổi khí hậu là nguyên nhân dẫn tới khoảng 68% trong tổng số 24.400 ca tử vong do nắng nóng tại 854 thành phố châu Âu trong mùa hè năm 2024.

Các tổ chức quốc tế cũng thúc đẩy xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, tăng cường phối hợp giữa ngành y tế, khí tượng và quản lý đô thị nhằm giảm thiểu rủi ro do nắng nóng cực đoan. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng những giải pháp tình thế là chưa đủ nếu thế giới không hành động mạnh mẽ hơn trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Việc cắt giảm phát thải khí nhà kính, phát triển năng lượng sạch, mở rộng không gian xanh đô thị và nâng cao khả năng thích ứng của cộng đồng đang trở thành yêu cầu cấp bách.

Những đợt nắng nóng dữ dội đang diễn ra từ châu Âu đến châu Á cho thấy khí hậu toàn cầu đang thay đổi nhanh hơn dự báo. Câu hỏi hiện nay không còn là liệu nắng nóng cực đoan có trở thành “bình thường mới” hay không, mà là con người có đủ nhanh để thích nghi trước khi những kỷ lục nhiệt độ hôm nay trở thành điều quen thuộc của ngày mai.

HOÀNG TUẤN

Nguồn ANTĐ : https://anninhthudo.vn/the-gioi-gong-minh-chong-choi-nang-nong-duoi-vom-nhiet-cao-ky-luc-post653544.antd