Thế giới virus đang biến đổi khó lường

một giờ trướcBài gốc

Hantavirus không phải virus mới, nhưng cách lây lan dường như đi ngược với hiểu biết trước đây của con người. Ảnh: The Bridge Chronicle

Sự bất thường đáng báo động trên tàu du lịch và lục địa đen

Trong những tuần qua, bản đồ dịch bệnh thế giới liên tục nhấp nháy những tín hiệu nguy hiểm từ hai tâm dịch hoàn toàn khác biệt: Một trên đại dương bao la và một tại vùng lõi châu Phi.

Đầu tiên là cuộc khủng hoảng y tế trên tàu du lịch M.V. Hondius, nơi một đợt bùng phát Hantavirus đã khiến ít nhất 13 người nhiễm bệnh và 3 trường hợp tử vong. Ngay sau đó, lục địa đen tiếp tục rung chuyển bởi một đợt dịch Ebola mới với quy mô đáng sợ: Hơn 900 ca nhiễm và khoảng 220 người đã tử vong.

Đối với công chúng, những con số này là biểu hiện của một làn sóng dịch bệnh nguy hiểm. Nhưng đối với các nhà khoa học, điều đáng sợ hơn cả nằm ở hai chữ: Bất thường. Cả hai loại virus này đều đang thể hiện những đặc tính sinh học dị biệt, phá vỡ mọi quy luật mà y học từng dày công nghiên cứu.

Thông thường, Hantavirus là loại virus lây từ động vật gặm nhấm sang người thông qua việc hít phải bụi chứa nước tiểu hoặc nước bọt khô của chuột mang mầm bệnh. Tuy nhiên, những gì xảy ra trên tàu M.V. Hondius lại chỉ ra một kịch bản tồi tệ hơn, virus dường như đã tìm được cách lây trực tiếp từ người sang người.

Cùng lúc đó, tại châu Phi, thế giới vốn đang tự tin với các loại vaccine và thuốc kháng virus từng dập tắt các ổ dịch Ebola trước đây, thì nay bỗng nhận ra những "vũ khí" này gần như vô tác dụng trước chủng virus mới.

"Đây là ví dụ điển hình cho thấy vì sao phân loại học lại quan trọng đến thế. Một thứ có giống hay khác thứ kia? Nếu khác, thì những gì chúng ta biết về loại trước sẽ không thể áp dụng được cho loại còn lại", Ông Jens Kuhn, Nhà virus học thuộc Ủy ban Quốc tế về Phân loại Virus (ICTV) cho biết.

Loại virus gây dịch lần này khác xa các chủng Ebola từng được nghiên cứu trước đây. Ảnh: USAID

Ebola: Khi "kẻ quen mặt" mang bộ giáp mới

Để hiểu vì sao các biện pháp y tế hiện đại bị vô hiệu hóa, cần ngược dòng lịch sử về năm 1976, thời điểm virus Ebola lần đầu tiên được phát hiện gần sông Ebola (thuộc Zaire cũ, nay là Cộng hòa Dân chủ Congo). Cùng năm đó, một đợt dịch sốt xuất huyết chết người khác cũng bùng phát tại Sudan. Mặc dù bệnh nhân ở hai nơi có triệu chứng lâm sàng giống hệt nhau, nhưng khi giải trình tự gene, giới khoa học ngỡ ngàng nhận ra chúng là hai loài hoàn toàn riêng biệt: Orthoebolavirus zairense (chủng Zaire) và Orthoebolavirus sudanense (chủng Sudan).

Nửa thế kỷ trôi qua, thế giới virus không ngừng sinh sôi. Năm 2007, tại huyện Bundibugyo (Uganda), một chủng Ebola mới xuất hiện khiến 149 người mắc bệnh. Chủng này khác tới hơn 30% về mặt di truyền so với hai chủng "tiền nhiệm" và được đặt tên là Orthoebolavirus bundibugyoense (chủng Bundibugyo).

Sau một thời gian dài im hơi lặng tiếng, chính chủng Bundibugyo này đã quay trở lại và gây ra đợt đại dịch hơn 900 ca nhiễm trong tháng này.

Mấu chốt của vấn đề nằm ở chỗ, tất cả các loại vaccine và liệu pháp kháng thể đắt đỏ được thế giới phát triển những năm qua chỉ có tác dụng đối với chủng Zaire. Trước một chủng Bundibugyo có cấu trúc di truyền khác biệt hơn 30%, các hàng rào miễn dịch nhân tạo này hoàn toàn bị "mù". Giới y tế công cộng nhận ra họ đang phải đối đầu với một kẻ thù cũ nhưng mang một bộ giáp hoàn toàn mới.

Ảnh hiển vi của một loại hantavirus được gọi là virus Sin Nombre, loại virus đã gây ra dịch bệnh ở phương Tây vào năm 1993. Ảnh: Science Source

Hantavirus và những đột biến "vượt rào"

Nỗi lo ngại không dừng lại ở châu Phi. Ở bên kia bán cầu, Hantavirus- loại virus được đặt tên theo sông Hantan (Hàn Quốc) từ năm 1978, cũng đang chứng minh khả năng biến đổi khó lường của mình.

Trong tự nhiên, Hantavirus có mức độ đa dạng sinh học vượt xa Ebola. Nếu như họ hàng nhà Ebola chỉ có 6 loài được công nhận, thì Hantavirus đã tiến hóa thành ít nhất 38 loài khác nhau thuộc chi Orthohantavirus, ẩn mình trong các loài gặm nhấm trên khắp toàn cầu. Một số loài tấn công suy thận, số khác phá hủy tim và phổi. Sự nguy hiểm của nó không chừa một ai. Năm ngoái, bà Betsy Arakawa (vợ của nam diễn viên huyền thoại Gene Hackman) đã qua đời tại New Mexico sau khi nhiễm chủng Hantavirus có tên Sin Nombre. Bản thân ông Hackman cũng qua đời vài ngày sau đó.

Đối với đợt dịch trên tàu du lịch M.V. Hondius, các xét nghiệm chuyên sâu đã chỉ mặt gọi tên thủ phạm, đó chính là biến thể Andes virus (thuộc loài Orthohantavirus andesense). Đây là "đứa con ngỗ ngược" duy nhất trong đại gia đình Hantavirus có khả năng lây truyền trực tiếp giữa người với người.

Đầu tháng này, các nhà khoa học đã bắt những con chuột ở Ushuaia, Argentina, để xác định xem virus hantavirus đã lây lan đến khu vực này hay chưa. Ảnh: AFP/Getty Images

"Có vẻ như đã tồn tại một số đột biến di truyền đặc biệt, trong những điều kiện nhất định, cho phép Andes virus phá vỡ ranh giới loài để lây từ người sang người. Nhưng hiện tại, chưa một ai biết chính xác đó là những đột biến nào", ông Jens Kuhn chia sẻ với tờ The New York Times.

Ngay sau sự cố trên tàu M.V. Hondius, các nhà khoa học tại Argentina và Chile đã phải lập tức mở một chiến dịch khẩn cấp, bẫy các loài chuột hoang dã tại vùng Ushuaia cực nam để giải trình tự gene, nhằm tìm kiếm xem biến thể nguy hiểm này đã lan rộng đến đâu trong tự nhiên.

Lời cảnh báo từ thế giới vô hình

Sự xuất hiện đồng thời của hai đợt bùng phát dị biệt này là một cái tát mạnh vào tâm lý chủ quan của con người. Ông Jens Kuhn dẫn chứng câu chuyện về chủng Taï Forest virus, một nhánh của Ebola chỉ ghi nhận duy nhất một ca nhiễm vào năm 1994 khi một nhà khoa học giải phẫu xác định tinh hoang dã. Từ đó đến nay, virus này chưa từng xuất hiện lại.

"Tôi tin chắc virus đó vẫn đang tồn tại ở một góc nào đó trong rừng sâu, nhưng chẳng ai chú ý đến vì nó mới chỉ gây ra một ca bệnh. Đó là một sai lầm lớn", ông Kuhn cảnh báo. Hệ thống phân loại virus không phải là một trò chơi gọi tên của các nhà học thuật, mà nó là bản đồ sinh tử để nhân loại định vị kẻ thù.

Nhà virus học này cũng đưa ra một lời khuyên thẳng thắn dành cho giới truyền thông và các cơ quan y tế công cộng: Hãy ngừng gọi đợt dịch hiện tại một cách chung chung là "dịch virus Ebola". Thay vào đó, phải gọi chính xác là "virus Bundibugyo".

"Nếu mọi người cứ đánh đồng virus Bundibugyo với Ebola thông thường, họ sẽ nảy sinh tâm lý chủ quan và nghĩ rằng: Ồ, chúng ta đã có sẵn thuốc và vaccine rồi, không có gì phải sợ Nhưng thực tế là chúng ta chưa có gì cả", ông Jens Kuhn nhấn mạnh.

Ảnh hiển vi của các hạt virus Ebola. Có sáu loài virus giống Ebola đã được biết đến. Ảnh: Science Source

Thế giới virus xung quanh chúng ta là một đại dương mênh mông với hàng triệu, thậm chí hàng nghìn tỷ loài chưa được khám phá. Những gì con người biết được mới chỉ là phần nổi của tảng băng. Khi biến đổi khí hậu, làn sóng đô thị hóa và sự giao thương toàn cầu làm thu hẹp khoảng cách giữa con người và động vật hoang dã, những cuộc "vượt rào" của virus sẽ diễn ra ngày một thường xuyên hơn.

Đợt bùng phát của Hantavirus trên tàu M.V. Hondius và chủng Ebola Bundibugyo tại châu Phi chính là lời nhắc nhở nghiêm túc. Nếu hệ thống giám sát dịch tễ toàn cầu không được mở rộng và nếu con người không đầu tư sâu hơn vào việc nghiên cứu sự tiến hóa của virus, chúng ta sẽ mãi mãi đi sau mầm bệnh một bước. Và một bước đi có thể phải trả giá bằng hàng ngàn sinh mạng.

Nguồn: The New York Times

Kim Thanh

Nguồn Phụ Nữ VN : https://phunuvietnam.vn/the-gioi-virus-dang-bien-doi-kho-luong-238260529130940586.htm