'Thi dĩ ngôn chí': Tôn vinh di sản thơ ca hoàng đế Triều Nguyễn

3 giờ trướcBài gốc

Tham dự có UVTƯ Đảng, Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Khắc Toàn; UVTV Thành ủy, Phó Chủ tịch Thường trực UBND Thành phố, Trưởng ban Tổ chức Festival Huế Nguyễn Thanh Bình, cùng đại diện lãnh đạo các sở, ban ngành, địa phương, đông đảo văn nghệ sĩ, công chúng yêu thơ, người dân, du khách.

Chương trình trong khuôn khổ Festival Huế 2026 và Ngày hội Thơ Huế, góp thêm một điểm nhấn cho chuỗi hoạt động Lễ hội mùa xuân “Xuân Cố đô”, đồng thời đưa công chúng trở về với kho tàng thi ca cung đình - một di sản đặc biệt của Triều Nguyễn.

Dấu ấn thi ca của bậc đế vương

Di sản thơ văn của các hoàng đế Triều Nguyễn từ lâu được nhìn nhận như một mạch nguồn riêng trong dòng chảy văn học Việt Nam. Không chỉ trị vì đất nước, nhiều vị vua còn là những tác giả để lại khối lượng sáng tác đồ sộ, phản ánh tư tưởng trị quốc, tầm nhìn văn hóa và tâm thế của người đứng đầu quốc gia trước vận nước.

Di sản thơ văn của các hoàng đế Triều Nguyễn từ lâu được nhìn nhận như một mạch nguồn riêng trong dòng chảy văn học Việt Nam

Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế Nguyễn Phước Hải Trung cho biết, sinh thời, vua Minh Mạng để lại khoảng 4.200 bài thơ ngự chế; vua Thiệu Trị có khoảng 3.700 bài; vua Tự Đức sáng tác khoảng 4.600 bài. Các vị vua như Đồng Khánh, Thành Thái, Khải Định cũng để lại nhiều trước tác chữ Hán có giá trị.

Theo ông Trung, thơ ca với các hoàng đế không chỉ là thú tao nhã mà còn là nơi gửi gắm chí hướng, tâm tư trước thời cuộc. Đó chính là “ngôn chí” - nói lên chí hướng, khát vọng và trách nhiệm với xã tắc.

Từ tinh thần ấy, “Thi dĩ ngôn chí” được dàn dựng như một bản trường ca sân khấu gồm 10 hồi diễn liên hoàn, tái hiện bức tranh đời sống xã hội Việt Nam thế kỷ XIX tại kinh đô Huế xưa.

Với “Thi dĩ Ngôn chí”, các bài thơ ngự chế được xâu chuỗi thành câu chuyện kể giàu tính ước lệ

Chương trình mở đầu bằng hồi “Ngự xuân hòa vận” - thơ xuân của hoàng đế Minh Mạng trên điện Thái Hòa, khắc họa khoảnh khắc bậc quân vương cảm nhận khí xuân đất trời:

“Mùa xuân đến sớm nơi nào đây
Xuân đến muôn hình vật đổi thay
Nắng sớm theo hoa tươi rực rỡ
Đất trời gieo xuống khí lành thay”.

Không gian xuân tiếp nối ở các hồi “Lễ hội mùa xuân”, “Duyệt binh ngày xuân”, tái hiện sinh khí triều đình và hào khí bảo quốc an dân. Xưa, triều đình tổ chức lễ Kỳ đạo (Xuất quân) để tôn vinh các vị thần Kỳ trong quân đội. Lễ Tế Cờ, bắn đại bác, ban lệnh xuất quân; các đội quân luyện đao, chèo thuyền, cưỡi voi, cưỡi ngựa, bắn cung, bắn súng… Nhà vua thân chinh duyệt trận. Trong một lần diễn binh ở Nam Đài, vua Minh Mạng từng đề thơ:

“Cao xanh khoáng đãng tạnh mây quang,
Ngự đến Nam Đài với kiệu loan
Hùng dũng quân binh hào khí dấy,
Rừng rừng giáo mác sáng lòa vang.
Nghiêm minh kỷ luật thuần từ trước,
Huấn luyện bước đi có lớp lang.
Tuy lúc hưng văn, thôi luyện võ,
Phải luôn phòng bị, sẵn muôn hàng”.

Các tiết mục có sự kết hợp của âm nhạc, múa, diễn xuất cùng hiệu ứng ánh sáng

Các hồi “Ngày mùa hân hoan”, “Phong vị dân sinh” đưa nhịp sống lao động hòa vào thi ca cung đình. Dưới thời Nguyễn, xã hội gồm tám hạng người: sĩ, nông, công, thương, ngư, tiều, canh, mục. Năm 1845, sau chuyến vi hành, vua Thiệu Trị sáng tác chùm thơ vịnh tám hạng người, ghi lại những lát cắt đời thường đầy thấu cảm:

“Bên song thong thả lần văn sách,
Ngoài cửa ân cần phơi sử kinh.
Nghèo khó đừng nên dang dở học,
Thành công hãy nhớ gắng chăm rèn”.

Ở các phân đoạn “Ngự giá xướng họa thi”, “Kinh đô thắng cảnh”, vẻ đẹp văn hiến cố đô hiện lên qua non sông, đền đài, thành quách. Trong “Ngự đề danh thắng đồ hội thi tập”, vua Thiệu Trị từng xếp hạng 20 thắng cảnh Kinh đô:

“Ôm lấy kinh đô nước uốn dòng,
Thả thuyền ban sớn nhẹ thong dong.
Dòng xuân sóng lặng trùm hơi khói,
Nhịp mái thuyền xuôi phủ gió rung”.

Chương trình khép lại bằng “Thái Hòa kiến thiết”, “Bảo vật muôn đời”, “Rạng rỡ mùa xuân” - bản hòa ca về khát vọng thịnh trị. Trong cảm hứng Nguyên Tiêu, vua Thành Thái năm 1900 cũng từng viết:

“Nguyên tiêu trăng sáng, thoảng mùi hoa
Chín chục thiều quang, cảnh mượt mà
Vầng nguyệt tầng không, mây vần vũ
Ba xuân khí tốt, ngập trời xa”.

Đưa di sản gần hơn với công chúng

Với “Thi dĩ Ngôn chí”, các bài thơ ngự chế được xâu chuỗi thành câu chuyện kể giàu tính ước lệ, kết hợp âm nhạc, múa, diễn xuất cùng hiệu ứng ánh sáng, khói lửa, hỏa thuật. Không gian Ngọ Môn về đêm trở nên lung linh, vừa uy nghiêm vừa giàu cảm xúc, như đưa người xem trở lại một thời vàng son của kinh đô.

Show diễn đem lại nhiều cảm xúc cho công chúng, khán giả

Chị Trần Mai Anh, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ sau khi xem chương trình: "Tôi từng đọc thơ của các vua Triều Nguyễn qua sách, nhưng khi được xem sân khấu hóa ngay tại Đại Nội, cảm xúc hoàn toàn khác. Thơ không còn là những con chữ khô khan mà cùng với hình ảnh, âm thanh, ánh sáng sống động, lộng lẫy đã đem lại cho người xem nhiều cảm xúc, giúp công chúng thấy rõ hơn chiều sâu văn hóa Huế”.

Với cách tiếp cận kết hợp giữa bảo tồn và sáng tạo, “Thi dĩ ngôn chí” không chỉ tôn vinh giá trị thi ca cung đình mà còn mở ra một cách kể mới về lịch sử bằng nghệ thuật đương đại. Qua từng hồi diễn, mùa xuân hiện lên trong lễ hội, thao lược, lao động và kiến thiết; từ triều nghi uy nghiêm đến đời sống bình dị, từ hồn thiêng sông núi đến khát vọng dựng xây đất nước.

Theo ban tổ chức, việc sân khấu hóa thơ ngự chế là một cách tiếp cận mới trong công tác bảo tồn và phát huy di sản. Thay vì chỉ giới thiệu dưới dạng trưng bày, nghiên cứu, di sản được “kể lại” bằng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, giúp công chúng, đặc biệt là giới trẻ dễ tiếp cận hơn.

Bài, ảnh: Liên Minh

Nguồn Thừa Thiên Huế : https://huengaynay.vn/van-hoa-nghe-thuat/thong-tin-van-hoa/thi-di-ngon-chi-ton-vinh-di-san-tho-ca-hoang-de-trieu-nguyen-163358.html