Thiên Mã - Mật ngữ thiêng của văn hóa Việt

3 giờ trướcBài gốc

Hình tượng Thiên Mã - những con ngựa có cánh - xuất hiện sớm nhất trong mỹ thuật Việt có lẽ là trên chiếc ang gốm hoa lam thời Lê sơ. Chiếc ang có dáng hình cầu, với lối thức trang trí khá khúc chiết, chia làm ba phần. Phần gần miệng ang là một băng ngang trang trí họa tiết mây như ý đều đặn, phía chân vẽ băng cánh sen kép, bên trong có dải. Phần giữa thân là đồ án trang trí hình ngựa có cánh bằng men xanh cobalt cùng các cụm mây hình khánh. Với nét vẽ khá khoáng đạt, hình tượng con ngựa với đầy đủ các đặc điểm như bờm, đuôi, thân mình thanh thoát và đôi cánh mọc ra từ phần ức trước chân của con vật.

Ang gốm hoa lam thời Lê sơ đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Ngựa trong mỹ thuật Việt vốn là một biểu tượng đẹp, chứa đựng nhiều ngữ nghĩa khác nhau gắn liền với chức năng và đặc điểm vốn có của con vật này. Với khả năng phi nước đại, ngựa đã trở thành hình ảnh tiêu biểu cho sức mạnh, tốc độ, lòng trung thành. Trong văn hóa Phật giáo, ngựa còn là biểu tượng cho sự giác ngộ, hay sự luân chuyển của khí prana trong cơ thể con người; tượng trưng cho các giác quan của cỗ xe tinh thần. Vậy nên, việc chế ngự được bản năng, tức chế ngự được con ngựa bất kham, đã trở thành mục đích tối thượng để đạt đến trạng thái vô ưu trong tu hành. Xuất phát từ những ý niệm này, mô-típ ngựa bay xuất hiện rất đa dạng trong nghệ thuật Phật giáo, mà rất có thể hình tượng ngựa có cánh trên chiếc ang thời Lê sơ kể trên là một khởi đầu.

Sang thế kỷ XVI, trong các ngôi chùa Việt và Đạo quán được dựng lên rất phổ biến ở Thanh Oai, Hà Nội, như chùa Sổ - Hội Linh Quán, chùa Trăm Gian, trên những viên gạch đất nung kè móng công trình đến các viên gạch ốp bệ đá hoa sen hình hộp, hình tượng ngựa xuất hiện dày đặc. Trong đó, Thiên Mã cũng xuất hiện như một biểu tượng đặc sắc. Hình tượng con ngựa mang đôi cánh như chiếc đao lửa mọc ra từ phần khoeo chân, như thể tăng thêm sức mạnh của hình tượng ngựa phi nước đại. Đồng thời với nhịp phi nước đại không chạm đất ấy, phía trước và phía sau thân ngựa xuất hiện các nụ sen bay dạt về hai phía tạo nên một không gian vừa động vừa thiêng liêng.

Hình ngựa bay trên bệ đá hoa sen đất nung tại chùa Trăm Gian, Chương Mỹ, Hà Nội

Tiêu biểu cho lối tạo hình này là hình ngựa bay trên bệ đá hoa sen đất nung tại chùa Trăm Gian (Chương Mỹ, Hà Nội). Xét về mặt tạo hình, đây là một trong những bức chạm hình tượng ngựa sinh động và giàu chiều sâu biểu trưng nhất của mỹ thuật Phật giáo Việt Nam. Con ngựa không chỉ được mô tả trong trạng thái chuyển động mạnh mẽ, mà còn được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với hoa sen - biểu tượng của sự thanh khiết và giác ngộ. Trong bối cảnh đó, Thiên Mã có thể được hiểu như hình ảnh của tinh thần tinh tấn, của nội lực con người khi được dẫn dắt bởi tư tưởng tu tập Phật pháp, vượt qua những ràng buộc của trần thế để hướng tới cõi thiêng.

Trong trang trí ở một viên gạch khác đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, con ngựa vừa như được khắc nổi, vừa như được định hình bởi hệ thống đường nét mềm mại, mang tính đồ họa rõ nét. Đôi cánh được mô tả một cách khái quát trên phần lưng, trong khi tấm phủ lưng trang trí hoa sen phần nào che đi thân hình con ngựa đang phi trong mây, là sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố hiện thực và linh thiêng, giữa con vật đời thường và linh vật.

Không chỉ hiện diện trong không gian Phật giáo, hình tượng Thiên Mã còn xuất hiện trong văn hóa Đạo giáo. Tại đền Đậu An (Quán Thụy Ứng, Hưng Yên) - trung tâm Đạo giáo quan trọng của thời Mạc - trên tháp đất nung dựng trước tiền điện, giữa hệ thống hình chạm trang trí cũng có sự góp mặt của hình tượng ngựa bay.

Điều đó cho thấy Thiên Mã đã trở thành biểu tượng phổ biến trong tín ngưỡng người Việt giai đoạn này. Ý tưởng về tầng trời xuất hiện trong tư duy về tính thiên khải của biểu tượng ngựa. Con ngựa ở đây dường như đã vượt qua mọi ranh giới của trần tục để hóa hình trong tư duy về sự tu luyện hướng tới trường sinh và bất tử - một trong những ý niệm của Đạo giáo về thế giới, vận dụng hình tượng biểu tượng để khai thông tâm trí con người.

Hình tượng ngựa chạm khắc trên đình Tây Đằng, Ba Vì, Hà Nội, thế kỷ XVI

Từ cuối thế kỷ XVI, cùng với sự phát triển nở rộ của nghệ thuật chạm khắc đình làng, khi đa số hình tượng ngựa hướng theo lý tưởng của Nho giáo để khắc họa đời sống của người Việt như ngựa vinh quy, ngựa lễ hay chiến mã... hình tượng ngựa có cánh một lần nữa vượt qua ranh giới của tư tưởng tôn giáo để tạo nên một biểu tượng đẹp.

Tại đình Tây Đằng (Ba Vì, Hà Nội), hình tượng ngựa có cánh được chạm khắc độc lập trên chiếc trụ đấu vì nóc trong tư thế đang bay lượn. Trên cửa võng đình Đông Viên, chúng lại bay thành đôi, hòa vào các mảng chạm khắc về rồng, phượng, lân, nghê - tứ linh trong văn hóa Việt.

Ngựa có cánh trên cửa võng đình Đông Viên, Ba Vì, Hà Nội

Thiên Mã ở đây không chỉ là biểu tượng của tu luyện trong Đạo giáo, sự siêu thoát trong Phật giáo mà chúng đã nhập vào hệ thống vật linh mang thông điệp của Nho giáo, kết hợp với tín ngưỡng và quan niệm của dân gian tạo nên một biểu tượng mới - biểu tượng về tính thiêng và sự thăng hoa. Những con ngựa có cánh trong đình làng như thể góp phần tạo ra một trật tự vũ trụ, ở đó lý tưởng về học hành, tu thân tích đức được chắp cánh.

Có thể nói, hình tượng Thiên Mã trong mỹ thuật cổ không chỉ là một mô-típ trang trí giàu tính tạo hình mà trong nội hàm ý nghĩa ở mỗi ngữ cảnh tôn giáo khác nhau, đều như bao chứa một giá trị tinh thần rực rỡ. Một diễn ngôn bay bổng, một mật ngữ văn hóa của tư duy Việt, vượt qua các giới hạn của hữu hình để gửi gắm khát vọng đời sống tinh thần.

Khánh Phương

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/thien-ma-mat-ngu-thieng-cua-van-hoa-viet-10406897.html