Thời xưa nghề gõ canh từng quan trọng ra sao?

3 giờ trướcBài gốc

Trong nhận thức phổ biến, người gõ canh đơn thuần là người báo giờ. Tuy nhiên, theo các tài liệu lịch sử, công việc này có nguồn gốc từ những tín ngưỡng cổ xưa mang màu sắc huyền bí.

Người xưa tin rằng ban đêm là thời điểm các thế lực vô hình hoạt động mạnh, dễ gây hại cho con người. Vì vậy, tiếng mõ, tiếng chiêng của người gõ canh không chỉ để thông báo thời gian mà còn được xem như cách xua đuổi tà ma, trấn an tinh thần dân chúng.

Trong Hồng Lâu Mộng từng có chi tiết gia đình tổ chức tuần tra, gõ canh quanh nhà để phòng “yêu quái” cho thấy vai trò này từng phổ biến.

Cùng với sự phát triển của đô thị, chức năng của nghề gõ canh dần thay đổi. Khi các thành phố ngày càng đông đúc với sự hiện diện của thương nhân, thợ thủ công, quan lại…, nhu cầu quản lý thời gian trở nên cấp thiết. Tuy đã có các công cụ như đồng hồ mặt trời, đồng hồ nước, nhưng vì chi phí cao nên không phải ai cũng tiếp cận được. Người dân vì thế phụ thuộc vào tiếng gõ canh để nắm bắt thời gian.

Theo đó, đêm được chia thành 5 canh, mỗi canh kéo dài khoảng 2 giờ. Người gõ canh đi tuần theo lộ trình cố định, cứ đến giờ lại đánh mõ báo hiệu. Công việc tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi độ chính xác cao, thậm chí những người có kinh nghiệm còn phải quan sát thiên văn để ước lượng thời gian.

Lực lượng phòng cháy thời chưa có cứu hỏa

Trong bối cảnh đô thị cổ chủ yếu là nhà gỗ, san sát nhau, hỏa hoạn luôn là nỗi ám ảnh lớn. Khi chưa có lực lượng chữa cháy chuyên nghiệp, việc phòng ngừa gần như là giải pháp duy nhất.

Đây cũng là lúc vai trò của người gõ canh trở nên đặc biệt quan trọng. Mỗi khung giờ, họ không chỉ báo canh mà còn hô những câu nhắc nhở khác nhau. Câu “trời hanh vật khô, cẩn thận lửa đèn” thường vang lên vào đầu buổi tối – thời điểm các gia đình vẫn còn thắp đèn, nấu nướng hoặc đọc sách.

Chỉ một sơ suất nhỏ như ngọn nến bị đổ cũng có thể dẫn đến cháy lớn. Vì vậy, lời nhắc của người gõ canh được xem như một “cảnh báo sớm” trong đời sống thường nhật.

Khi xảy ra hỏa hoạn, họ cũng là những người đầu tiên phát tín hiệu báo động, đồng thời phối hợp với lực lượng chức năng thời đó để dập lửa, hạn chế thiệt hại.

Giữ gìn an ninh trong đêm

Bên cạnh phòng cháy, người gõ canh còn đảm nhiệm vai trò tuần tra, giữ gìn trật tự ban đêm. Vào canh hai (khoảng 21–23 giờ), họ thường hô nhắc người dân khóa cửa, đề phòng trộm cắp.

Trong các đô thị xưa, đặc biệt là nơi áp dụng lệnh giới nghiêm, đường phố về đêm gần như vắng bóng người. Đây là điều kiện thuận lợi để kẻ gian hoạt động. Vì vậy, sự xuất hiện của người gõ canh vừa mang tính răn đe, vừa là cách bảo vệ cộng đồng.

Thông qua tiếng mõ, tiếng chiêng, họ không chỉ cảnh báo người dân mà còn khiến những kẻ có ý đồ xấu phải dè chừng. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, họ có thể báo về lầu canh nơi đóng vai trò như trung tâm giám sát để chính quyền kịp thời xử lý.

Trong nhiều trường hợp, công việc tuần đêm tiềm ẩn rủi ro nên người gõ canh thường đi theo nhóm, thậm chí có binh lính đi cùng trong thời loạn lạc. Ngoài ra, họ còn đảm nhiệm việc truyền tin khẩn từ cơ quan chức năng.

Biến mất cùng sự phát triển của xã hội

Từ một hoạt động mang màu sắc tín ngưỡng, nghề gõ canh dần trở thành một phần trong hệ thống quản lý đô thị, đảm nhiệm cùng lúc nhiều chức năng: báo giờ, phòng cháy và giữ gìn an ninh.

Trước khi các thiết bị đo thời gian phổ biến, đây là nghề quen thuộc tại nhiều thành phố. Tuy nhiên, từ khi đồng hồ trở nên phổ cập, cùng với sự ra đời của các hệ thống an ninh và phòng cháy chữa cháy hiện đại, vai trò của người gõ canh dần bị thay thế.

Ngày nay, nghề gõ canh không còn tồn tại trong đời sống nhưng vẫn được tái hiện tại một số điểm du lịch, như một cách phục dựng lịch sử. Hình ảnh người tuần đêm vì thế không chỉ là ký ức của quá khứ, mà còn là một phần di sản văn hóa, giúp thế hệ sau hiểu hơn về cách người xưa tổ chức và bảo vệ cuộc sống của mình.

Khánh Hà (Theo Aboluowang)

Nguồn Gia Đình VN : https://giadinhonline.vn/thoi-xua-nghe-go-canh-tung-quan-trong-ra-sao-d211547.html