Thừa thầy, thiếu thợ: Cần loại bỏ lực cản của Kỷ nguyên vươn mình

6 giờ trướcBài gốc

Tháp nhân lực đang "xây ngược"

Việt Nam đang đứng trước vận hội lịch sử để bứt phá mạnh mẽ. Tuy nhiên, theo TS Lê Viết Khuyến, một nền kinh tế muốn cất cánh bền vững không thể chỉ dựa vào lợi thế tài nguyên hay nguồn nhân công giá rẻ, mà phải bằng nội lực của một hệ thống nhân lực đồng bộ.

TS Lê Viết Khuyến phân tích, thực tế vận hành của một nền công nghiệp hiện đại từ chế tạo, bán dẫn đến nông nghiệp công nghệ cao cho thấy chúng ta không thể chỉ có những kỹ sư ngồi bàn giấy hay cử nhân làm trái nghề. Nền kinh tế thực sự cần hàng triệu bàn tay kỹ thuật lành nghề (Technicians) để trực tiếp vận hành những dây chuyền sản xuất trị giá hàng tỷ USD. Thế nhưng, cơ cấu nhân lực hiện tại của Việt Nam vẫn đang lệch pha nghiêm trọng, tựa như một người khổng lồ nhưng lại đứng trên đôi chân đất sét.

TS Lê Viết Khuyến chia sẻ: "Chúng ta đang thừa những tấm bằng đại học đại trà nhưng lại thiếu trầm trọng những kỹ thuật viên am hiểu công nghệ, có khả năng vận hành máy móc chính xác". (Ảnh minh họa: Lê Vượng)

Dẫn chứng từ kinh nghiệm quốc tế, TS Lê Viết Khuyến chỉ ra rằng các quốc gia công nghiệp phát triển (theo khảo sát của OECD) luôn duy trì mô hình "tháp nhân lực" bền vững. Trong đó, phần đáy tháp là lực lượng lao động kỹ thuật, công nhân lành nghề chiếm đa số (khoảng 50–60%); phần thân tháp là kỹ sư, cử nhân, chuyên gia chiếm khoảng 25–30%; và đỉnh tháp là đội ngũ quản lý cấp cao, nhà khoa học chiếm 10–15%.

Nhìn sang các quốc gia lân cận như Đài Loan hay Singapore, sự thành công thần kỳ của họ đến từ việc tôn trọng và phát triển hệ thống giáo dục nghề nghiệp. TS Lê Viết Khuyến lấy ví dụ tại Đài Loan, ở thời kỳ đỉnh cao của công nghiệp hóa, có tới hơn 70% học sinh lựa chọn học nghề để tham gia trực tiếp vào sản xuất, tạo nên sức bật kinh tế mãnh liệt.

Ngược lại, đối chiếu với bối cảnh trong nước, TS Lê Viết Khuyến bày tỏ sự lo ngại khi bức tranh lao động Việt Nam năm 2025 vẫn chưa thể hình thành mô hình tháp chuẩn mực. Dù tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ đã được cải thiện lên mức 29,2%, nhưng con số này đồng nghĩa với việc vẫn còn tới hơn 70% lực lượng lao động là lao động giản đơn, chưa có văn bằng chuyên môn chính thức.

Đáng chú ý, trong khi tỷ lệ nhân lực có trình độ đại học trở lên đang có xu hướng tăng (đạt khoảng 13%) thì tỷ lệ nhân lực ở trình độ Trung cấp và Cao đẳng lại khá khiêm tốn (tổng cộng chỉ khoảng 8%). Theo TS Khuyến, đây chính là "điểm lõm" chết người trong cơ cấu nhân lực. Chúng ta đang "thừa" những tấm bằng đại học đại trà nhưng lại "thiếu" trầm trọng những kỹ thuật viên am hiểu công nghệ, có khả năng vận hành máy móc chính xác. Đây là hệ quả kéo dài của tâm lý xã hội chuộng bằng cấp và những đứt gãy trong công tác phân luồng học sinh suốt nhiều thập kỷ qua.

"Nắn" lại dòng chảy nhân lực từ gốc

Để hiện thực hóa khát vọng "vươn mình", TS Lê Viết Khuyến cho rằng Việt Nam không thể để nguồn nhân lực phát triển một cách tự phát. Cần có bàn tay của "kiến trúc sư" để nắn lại cấu trúc này thông qua các giải pháp đột phá về chính sách giáo dục.

Thứ nhất, phải tái định hình tư duy phân luồng. Mục tiêu cấp bách hiện nay là điều chỉnh tỷ lệ học sinh sau tốt nghiệp THCS đi vào các luồng đào tạo. Theo ông Khuyến, lý tưởng nhất là khoảng 50-60% học sinh nên được định hướng vào các trường nghề, trung cấp kỹ thuật thay vì đua nhau vào đại học bằng mọi giá. Xã hội cần thay đổi nhận thức, coi trường nghề là bệ đỡ thiết yếu của nền kinh tế, là nơi tạo ra giá trị thực tế chứ không phải là lựa chọn hạng hai dành cho học sinh yếu kém.

TS Lê Viết Khuyến - Phó Chủ tịch Hiệp hội các trường đại học, cao đẳng Việt Nam.

Thứ hai, cần một bước đột phá trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. TS Lê Viết Khuyến kiến nghị nên mạnh dạn tích hợp giáo dục nghề nghiệp vào trường phổ thông theo hướng mở hơn. Cụ thể, ông đề xuất đưa các nội dung đào tạo nghề (từ chương trình trung cấp) vào làm các môn học tự chọn. Đặc biệt, cần có cơ chế thi cử linh hoạt: cho phép học sinh sử dụng chứng chỉ nghề để thay thế cho các môn thi tự chọn trong kỳ thi tốt nghiệp THPT. Như vậy, khi ra trường, học sinh vừa có bằng văn hóa, vừa được công nhận kỹ năng nghề bậc 4 (tương đương Trung cấp), sẵn sàng gia nhập thị trường lao động ngay lập tức hoặc liên thông lên các bậc học cao hơn.

Thứ ba, hệ thống giáo dục phải liên thông thực chất. Con đường học nghề không được phép là ngõ cụt. Ông Khuyến nhấn mạnh rằng một người thợ giỏi (tốt nghiệp Trung cấp, Cao đẳng) phải có cơ hội thuận lợi để học tiếp lên, trở thành Kỹ sư thực hành hoặc Chuyên gia công nghệ mà không gặp phải những rào cản hành chính cứng nhắc. Việc xóa bỏ rào cản bằng cấp và tạo cơ chế liên thông dọc - ngang linh hoạt sẽ khuyến khích tinh thần học tập suốt đời, giúp người lao động liên tục cập nhật công nghệ mới.

Cuối cùng, doanh nghiệp phải đóng vai trò là "trường học thứ hai". TS Lê Viết Khuyến khẳng định đào tạo nghề không thể "dạy chay, học chay". Doanh nghiệp cần tham gia sâu vào quá trình đào tạo, từ khâu thiết kế chương trình đến cam kết tuyển dụng đầu ra. Các mô hình điểm như Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng hay các trường nghề liên kết chặt chẽ với khu công nghiệp tại Bình Dương, Đồng Nai là minh chứng sống động cho thấy: Khi đào tạo gắn liền với địa chỉ sử dụng, sinh viên ra trường sẽ không bao giờ phải lo lắng về vấn đề thất nghiệp.

TS Lê Viết Khuyến chia sẻ: "Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc sẽ không thể thành hiện thực nếu chúng ta chỉ xây dựng những tòa nhà chọc trời mà thiếu đi những người thợ xây lành nghề. Đã đến lúc nhìn thẳng vào sự thật là chúng ta đang lãng phí nguồn lực vì đặt nhân sự sai chỗ. Việc 'nắn' lại cơ cấu nhân lực, đưa tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề lên mức chủ đạo không chỉ là giải pháp giáo dục, mà là mệnh lệnh kinh tế để đất nước thoát bẫy thu nhập trung bình".

Nguồn SVVN : https://svvn.tienphong.vn/thua-thay-thieu-tho-can-loai-bo-luc-can-cua-ky-nguyen-vuon-minh-post1821579.tpo