Thuế... và câu hỏi tài chính minh bạch?

3 giờ trướcBài gốc

Hệ thống thuế Việt Nam đang đứng trước một ngưỡng cửa lịch sử khi bước sang năm 2026, thời điểm mà các đạo luật quan trọng chính thức đi vào cuộc sống, tạo dựng một hành lang pháp lý hiện đại và minh bạch hơn bao giờ hết. Đây không đơn thuần là sự điều chỉnh của những con số hay tỷ lệ thuế suất, mà là một cuộc chuyển mình toàn diện nhằm nuôi dưỡng nguồn thu bền vững và thúc đẩy một nền kinh tế số liêm chính.

Trong bối cảnh công nghệ đang định hình lại mọi mặt của đời sống, việc thực hiện nghĩa vụ thuế của công dân và doanh nghiệp không còn là sự đối phó mà đã trở thành chuẩn mực của sự văn minh.

Sự chuyển dịch căn bản của hệ thống thuế và chính sách ưu đãi

Tâm điểm của đợt cải cách lớn này chính là Luật Thuế thu nhập cá nhân (sửa đổi) được Quốc hội thông qua vào cuối năm 2025 và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/07/2026. Thay đổi đáng chú ý nhất là việc nâng ngưỡng doanh thu không phải nộp thuế thu nhập cá nhân (TNCN) và thuế giá trị gia tăng đối với hộ, cá nhân kinh doanh từ 200 triệu đồng lên mức 500 triệu đồng/năm.

Không dừng lại ở đó, luật mới còn mang đến một luồng gió mới khi bổ sung phương pháp tính thuế dựa trên thu nhập thực tế (doanh thu trừ chi phí) với thuế suất 15% cho các hộ kinh doanh có quy mô doanh thu từ 500 triệu đến 03 tỷ đồng, giúp các cá nhân kinh doanh được lựa chọn phương pháp tối ưu nhất cho mô hình của mình tương tự như một doanh nghiệp nhỏ. Sự đồng bộ này còn được thể hiện qua việc thống nhất xử lý các khoản nợ thuế phát sinh trước tháng 7/2026 theo Luật Quản lý thuế mới, giúp loại bỏ hoàn toàn sự chồng chéo giữa các quy định cũ và mới, tạo ra một môi trường pháp lý thông thoáng và nhất quán.

Dù các chính sách mới mang lại nhiều ưu đãi, nhưng không ít hộ kinh doanh vẫn bày tỏ sự lo ngại xen lẫn kỳ vọng.

Chị Thu Hồng (Chủ cửa hàng tạp hóa tại Quận 3, TPHCM) cho rằng, việc nâng ngưỡng miễn thuế lên 500 triệu đồng là một sự hỗ trợ rất lớn, giúp các hộ kinh doanh nhỏ có thêm vốn để xoay sở trong bối cảnh chi phí mặt bằng tăng cao. Tuy nhiên, chị lo nhất là việc chuyển sang kê khai dựa trên doanh thu thực và hóa đơn điện tử. Trước giờ quen làm kiểu thủ công, giờ mọi thứ phải 'lên máy' và minh bạch qua ngân hàng thì khâu sổ sách sẽ rất áp lực.

Còn anh Minh Chiến (Kinh doanh đồ điện tử online) cho biết, phương pháp tính thuế 15% dựa trên thu nhập thực tế (doanh thu trừ chi phí) rất công bằng cho những mô hình có biên lợi nhuận thấp nhưng doanh số cao. Giúp hộ kinh doanh tiệm cận cách quản lý của một doanh nghiệp nhỏ, chuyên nghiệp hơn và dễ dàng chứng minh năng lực tài chính với ngân hàng sau này.

Đối với người làm công ăn lương, sự thay đổi mang tính nhân văn được thể hiện rõ qua Nghị quyết 110/2025/UBTVQH15 khi mức giảm trừ gia cảnh được điều chỉnh tăng hơn 40% kể từ ngày 01/01/2026. Cụ thể, mức giảm trừ cho bản thân người nộp thuế đạt 15,5 triệu đồng/tháng và mỗi người phụ thuộc là 6,2 triệu đồng/tháng. Đi kèm với đó là việc rút gọn biểu thuế lũy tiến từng phần từ 7 bậc xuống còn 5 bậc, nới rộng khoảng cách giữa các bậc và giảm thuế suất ở các mức trung gian, giúp giảm áp lực tài chính và phản ánh sát thực tế mức sống của người dân.

Ngoài ra, thị trường tài sản cũng được định hình lại khi áp dụng thuế suất 2% trên giá chuyển nhượng bất động sản và 0,1% đối với hoạt động chuyển nhượng vàng miếng, đảm bảo mọi dòng tiền từ tài sản giá trị đều được giám sát chặt chẽ.

Bên cạnh các sắc thuế trực thu, chính sách thuế năm 2026 còn đóng vai trò điều tiết xã hội mạnh mẽ thông qua Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt 2025. Lộ trình tăng thuế đối với rượu, bia, thuốc lá và nước giải khát có đường bắt đầu được kích hoạt từ đầu năm 2026 để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Song song đó, Nhà nước tiếp tục duy trì các chính sách hỗ trợ sản xuất và an sinh thông qua việc gia hạn miễn thuế sử dụng đất nông nghiệp đến hết năm 2030 và tiếp tục giảm 50% thuế bảo vệ môi trường đối với xăng dầu trong suốt năm 2026. Đặc biệt, theo Thông tư 33/2025/TT-BKHCN, các doanh nghiệp sản xuất thiết bị điện tử đáp ứng các tiêu chí về chip bán dẫn nội địa hay đổi mới sáng tạo sẽ được hưởng những ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp đặc thù, khẳng định tư duy dùng thuế làm đòn bẩy phát triển công nghệ cao của Chính phủ.

Đánh giá về việc đồng loạt điều chỉnh tăng ngưỡng miễn thuế, nâng mức giảm trừ gia cảnh và áp dụng biểu thuế rút gọn vào năm 2026, Tiến sĩ Nguyễn Phúc Quý Thạnh, Giảng viên Trường Đại học Ngân hàng TPHCM cho rằng: “Việc điều chỉnh chính sách thuế năm 2026 là một chiến lược tái cấu trúc có chủ đích. Minh chứng là nhiều nghiên cứu tài khóa cho thấy, khi giảm thuế trực thu cho người lao động, sức mua nội địa tăng sẽ giúp bù đắp nguồn thu qua thuế GTGT và thuế TNDN trong trung hạn. Thực tế giai đoạn sau Covid-19 ở nhiều nền kinh tế châu Á cho thấy, kích cầu tiêu dùng trong nước là động lực quan trọng giúp phục hồi tăng trưởng.

Bên cạnh đó, việc bãi bỏ thuế khoán và mở rộng kê khai dựa trên doanh thu thực được OECD (Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế) và Ngân hàng Thế giới đánh giá là giải pháp then chốt để mở rộng cơ sở thuế và tăng công bằng, đặc biệt với khu vực kinh tế hộ và kinh doanh số – nơi trước đây thất thu lớn nhưng ít bị kiểm soát.

Ngoài ra, chính sách này còn mang ý nghĩa dài hạn: giảm gánh nặng thuế cho lao động, nhưng tăng tính tuân thủ và minh bạch toàn hệ thống. Đây chính là điều kiện cần để nâng chất lượng nguồn thu, cải thiện xếp hạng tín nhiệm quốc gia và tạo dư địa tài khóa cho đầu tư hạ tầng và tăng trưởng bền vững trong chu kỳ tiếp theo”.

Công cụ chế tài và hệ thống giám sát dòng tiền sạch

Trong nền kinh tế số, nghĩa vụ thuế đã chuyển trạng thái từ kê khai tự nguyện sang "minh bạch bắt buộc" nhờ sự hỗ trợ của các hệ thống giám sát thông minh.

Điểm cốt lõi tạo nên sức mạnh này chính là sự liên thông dữ liệu chặt chẽ theo Luật Quản lý thuế 2019 và Nghị định 126/2020/NĐ-CP. Cơ quan thuế giờ đây có quyền tiếp cận trực tiếp dữ liệu giao dịch từ các ngân hàng thương mại và tổ chức trung gian thanh toán, thay vì chỉ dựa vào các báo cáo tự kê khai từ phía doanh nghiệp như trước đây. Mỗi dòng tiền luân chuyển qua hệ thống ngân hàng đều được gắn chặt với một mã số thuế định danh, tạo thành một mạng lưới giám sát không có kẽ hở.

Vũ khí sắc bén nhất trong bộ công cụ chế tài hiện nay chính là hệ thống hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, được áp dụng bắt buộc theo Nghị định 123/2020/NĐ-CP. Hệ thống này cho phép cơ quan quản lý nhà nước theo dõi mọi giao dịch mua bán theo thời gian thực. Với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI), bất kỳ sự bất đối xứng nào giữa doanh thu thực tế và số liệu kê khai đều bị phát hiện ngay lập tức, khiến hành vi giấu diếm doanh thu trở nên vô cùng rủi ro đối với cả cá nhân và tổ chức. Sự tích hợp sâu rộng giữa dữ liệu ngân hàng, định danh cá nhân và công nghệ AI đã tạo ra một bộ lọc hoàn hảo để sàng lọc dòng tiền sạch và thực thi nghĩa vụ tài chính một cách triệt để.

Việc giám sát dòng tiền không chỉ dừng lại trong phạm vi nội địa mà còn mở rộng ra các hoạt động kinh tế xuyên biên giới. Trong thế giới phẳng, dù các rào cản địa lý bị xóa nhòa nhưng dòng tiền luôn để lại dấu vết kỹ thuật. Từ năm 2026, các nền tảng lớn như Google, Meta hay các sàn thương mại điện tử quốc tế bắt buộc phải thực hiện đăng ký thuế trực tiếp tại Việt Nam. Chế tài được thực thi nghiêm ngặt thông qua việc khấu trừ thuế tại nguồn đối với các khoản thanh toán từ Việt Nam ra nước ngoài.

Đối với cá nhân, các giao dịch tài sản lớn như bất động sản, chứng khoán hiện đã được kết nối trực tiếp với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Nếu một cá nhân phát sinh dòng tiền lớn mà không chứng minh được nguồn gốc hoặc chưa hoàn thành nghĩa vụ thuế, hệ thống cảnh báo sớm sẽ tự động thực hiện các biện pháp phong tỏa và yêu cầu giải trình minh bạch.

Hết thời tiền bẩn, trốn thuế - Kỷ nguyên của thanh toán không dùng tiền mặt

Nhiều chuyên gia cho rằng, cuộc cách mạng thanh toán không dùng tiền mặt, thông qua QR Code, ví điện tử và thẻ chip chính là "vũ khí" mạnh mẽ nhất để đẩy lùi kinh tế ngầm.

Khi tiền mặt dần biến mất khỏi các giao dịch hằng ngày, cơ hội cho các hành vi gian lận hay lưu thông "tiền bẩn" bị thu hẹp đáng kể. Lộ trình định danh tài khoản thanh toán gắn với mã số thuế cá nhân của Chính phủ đã giúp Nhà nước kiểm soát được tính liêm chính của mọi thực thể trong nền kinh tế. Việc nộp thuế hiện nay đã được đơn giản hóa tối đa qua các ứng dụng như eTax Mobile, nhưng đi kèm với sự tiện lợi đó là một hệ thống pháp luật vô cùng nghiêm minh. Những trường hợp cố tình gian lận không chỉ đối mặt với án phạt tài chính theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP mà còn bị hạ điểm tín nhiệm, gây khó khăn trực tiếp trong việc tiếp cận vốn vay ngân hàng hoặc hoạt động xuất nhập khẩu.

Sự lên ngôi của phương thức thanh toán không dùng tiền mặt chính là "hồi chuông khai tử" cho thời kỳ trốn thuế và các thủ thuật tài chính thiếu minh bạch. Những kẽ hở từ việc kê khai "hai giá" trong bất động sản hay kinh doanh hàng xách tay không hóa đơn đang dần bị bịt kín bởi hệ thống đối soát tự động. Khi mỗi lần "chạm" để thanh toán là một dữ liệu được ghi nhận tức thời lên hệ thống kết nối trực tiếp với cơ quan quản lý, việc che giấu doanh thu đã trở thành một nhiệm vụ bất khả thi. Chế tài số, dưới sự hỗ trợ của Big Data và AI, giúp nhận diện chính xác các dòng tiền nghi vấn thông qua phân tích tần suất và hành vi giao dịch, tạo ra một rào cản kỹ thuật sắc bén hơn bất kỳ văn bản hành chính nào.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Phúc Quý Thạnh, sự bùng nổ thanh toán không dùng tiền mặt không đơn thuần là thay đổi thói quen tiêu dùng, mà là một đòn bẩy chiến lược giúp Việt Nam nâng tầm vị thế tài chính và thu hút dòng vốn chất lượng cao.

Thứ nhất, minh bạch hóa dòng tiền là điều kiện nền tảng để nâng hạng. Khi dữ liệu giao dịch được số hóa, các tổ chức xếp hạng như Moody’s, Fitch hay MSCI có cơ sở đánh giá sát thực hơn về sức khỏe tài khóa và độ tin cậy của thị trường Việt Nam. Đây là yếu tố then chốt trong lộ trình hướng tới xếp hạng tín nhiệm mức đầu tư và nâng hạng thị trường chứng khoán lên “thị trường mới nổi”.

Thứ hai, FDI thế hệ mới – đặc biệt trong bán dẫn, AI, năng lượng sạch – đòi hỏi môi trường kinh doanh minh bạch và tuân thủ cao. Việc thu hẹp kinh tế ngầm, bắt buộc kê khai và thanh toán điện tử giúp giảm rủi ro pháp lý, giảm chi phí tuân thủ và đưa doanh nghiệp Việt vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây cũng là tiêu chí cốt lõi trong các chuẩn ESG, vốn đang chi phối dòng vốn quốc tế.

Thứ ba, thanh toán số là hạ tầng không thể thiếu để hiện thực hóa các trung tâm tài chính quốc tế tại TP HCM và Đà Nẵng. Khi kết hợp với định danh số, dữ liệu dân cư và các cơ chế sandbox cho công nghệ tài chính, Việt Nam có thể tạo ra một môi trường giao dịch an toàn, đáp ứng chuẩn chống rửa tiền và gian lận tài chính quốc tế.

Cuối cùng, khi kinh tế ngầm được thu hẹp, cơ sở thuế mở rộng và nguồn thu trở nên bền vững hơn, Nhà nước có thêm dư địa đầu tư cho các dự án hạ tầng chiến lược như sân bay, đường sắt tốc độ cao – những yếu tố tiếp tục củng cố sức hấp dẫn đầu tư dài hạn.

Tiến sĩ Thạnh nhấn mạnh: “Thanh toán không tiền mặt chính là “chìa khóa vàng” để xây dựng một hệ sinh thái tài chính minh bạch, nơi công nghệ trở thành nền tảng cho niềm tin, và niềm tin là yếu tố quyết định để Việt Nam đón dòng vốn thông minh toàn cầu trong giai đoạn tới”.

Minh An

Nguồn Vietnamdaily : https://vietnamdaily.kienthuc.net.vn/thue-va-cau-hoi-tai-chinh-minh-bach-post4296573939.html