Thượng đỉnh Mỹ-Trung: Hướng tới ổn định chiến lược và thể chế hóa khuôn khổ hợp tác thực chất

2 giờ trướcBài gốc

Trong chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên của Tổng thống Mỹ sau 9 năm từ chuyến thăm của chính mình năm 2017, lần này ông Trump đến Bắc Kinh với đoàn doanh nghiệp hùng hậu 17 doanh nghiệp hàng đầu thế giới về công nghệ, tài chính, hàng không, với ưu tiên tìm kiếm các thỏa thuận về kinh tế, mở cửa thị trường Trung Quốc, đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ.

Những mối quan tâm

Tổng thống Trump cần một thắng lợi thương mại có thể công bố trên truyền thông - một gói mua sắm lớn gồm đậu nành, nông nghiệp, năng lượng, máy bay Boeing và hàng công nghiệp. Washington muốn đóng băng leo thang thuế quan để giảm bất ổn cho doanh nghiệp và hạ nhiệt áp lực lạm phát, một nghị trình mang nặng màu sắc chính trị nội bộ trước cuộc bầu cử giữa kỳ.

Bên cạnh đó, Mỹ tìm cách xử lý vấn đề Trung Quốc mua dầu Iran, động thái vốn bị Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent công khai cáo buộc hôm 6/5 là đang "tài trợ cho Tehran" thông qua việc mua khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của nước Cộng hòa Hồi giáo, tương đương 20 tỷ USD mỗi năm.

Theo chuyên gia Scott Kennedy thuộc Trung tâm nghiên cứu chiến lược (CSIS), ưu tiên của ông Trump tại cuộc gặp thượng đỉnh với Trung Quốc sẽ là 5 chữ B: Boeing (máy bay), Bean (đậu nành), Beef (thịt bò), Board of Trade (Hội đồng Thương Mại) và Board of Investment (Hội đồng Đầu tư).

Về phía Trung Quốc, mối quan tâm lớn nhất của Bắc Kinh không nằm ở thuế quan, mà ở các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ, đặc biệt là những hạn chế liên quan đến chip bán dẫn và công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI). Washington đã liên tục siết chặt lĩnh vực này trong nhiều năm qua, từ việc đưa Huawei vào danh sách đen năm 2019, hạn chế xuất khẩu chip AI tiên tiến năm 2022, mở rộng kiểm soát đối với các dòng chip H100 và A100 của Nvidia năm 2023, cho đến kiểm soát thiết bị sản xuất chip năm 2024.

Đây được xem là một trong những công cụ kiềm chế Trung Quốc nhận được sự đồng thuận lưỡng đảng mạnh mẽ nhất tại Mỹ, khi cả chính quyền Tổng thống Donald Trump lẫn người tiền nhiệm Joe Biden đều duy trì chính sách này nhất quán suốt sáu năm qua. Vì vậy, nếu ông Trump thực sự nới lỏng các biện pháp kiểm soát chip, dù chỉ mang tính biểu tượng, đó sẽ là thay đổi chính sách đáng kể nhất trong quan hệ công nghệ Mỹ-Trung kể từ năm 2019.

Bắc Kinh xác định đây là mối đe dọa mang tính cấu trúc đối với mục tiêu phát triển chất lượng cao trong Quy hoạch 5 năm lần thứ 15, khởi động từ năm 2026. Chiến thuật đàm phán của Trung Quốc là nhất quán: chấp nhận chi phí kinh tế có thể kiểm soát được - mua đậu nành, nhượng bộ thuế quan - để tăng cường không gian chiến lược trong công nghệ và ảnh hưởng địa chính trị, cụ thể là Trung Quốc muốn được tiếp cận những dòng chip bán dẫn tiên tiến hàng đầu (trong vòng 6-12 tháng) của Mỹ.

Điểm đáng chú ý là các lệnh trừng phạt của Mỹ đã vô tình đẩy nhanh tiến bộ công nghệ tại Trung Quốc, cùng với chủ trương đầu tư và chính sách hỗ trợ phát triển công nghệ bán dẫn, các công ty Trung Quốc đang dần thu hẹp khoảng cách với những doanh nghiệp dẫn đầu thế giới trong các lĩnh vực chip nhớ, nhà máy sản xuất wafer và thiết bị bán dẫn.

So với cuộc gặp tại Busan, Trung Quốc đã cải thiện được vị thế trong khi vẫn duy trì đòn bẩy hiệu quả là khoáng sản chiến lược. Theo Cục Khảo sát địa chất Mỹ (USGS), nhu cầu đất hiếm nội địa Mỹ phụ thuộc 80% từ nhập khẩu (2024) và 71% đất hiếm nhập khẩu vào Mỹ có xuất xứ từ Trung Quốc giai đoạn 2021 - 2024.

Bình luận của đài CNA Singapore cho rằng, việc ông Jensen Huang, Chủ tịch Nvidia có mặt cùng đoàn doanh nghiệp hàng đầu trên Air Force One vào phút chót tại Alaska cho thấy mức độ nhạy cảm của ngành công nghiệp chip bán dẫn và AI trong quan hệ Mỹ-Trung.

Theo CNA, quan tâm của ông Tập Cận Bình có thể khái quát trong 4 chữ 'T': Tehran (Iran), Trade and Tariff (thương mại và thuế quan), Technology (công nghệ chips, AI), Taiwan (Đài Loan - Trung Quốc). Trung Quốc muốn có những nhượng bộ Washington về vấn đề an ninh liên quan Đài Loan (Trung Quốc), cụ thể là cam kết bán gói vũ khí trị giá 11 tỷ USD.

Ngoại giao nguyên thủ định hình quan hệ

Nhận thức chung giữa nguyên thủ hai nước Mỹ-Trung đóng vai trò quan trọng dẫn dắt quan hệ song phương. Trong cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo tại Đại lễ đường Nhân dân sáng nay ngày 14/5, cả Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Donald Trump đều đề cập triển vọng hợp tác của hai nền kinh tế lớn nhất thế giới, hiện chiếm hơn 40% GDP toàn cầu, và kim ngạch thương mại song phương.

Chủ tịch Tập Cận Bình cho rằng lợi ích chung giữa hai nước lớn hơn khác biệt, đồng thời kêu gọi hai bên "cùng chèo lái và giữ vững hướng đi cho con thuyền quan hệ Trung-Mỹ". Ông bày tỏ tin tưởng năm 2026 có thể trở thành dấu mốc lịch sử, mở ra một chương mới trong quan hệ song phương.

Nhà lãnh đạo nhấn mạnh, hai nước lớn nên là đối tác thay vì đối thủ của nhau, kêu gọi cần có khuôn khổ mới quản lý quan hệ hai nước, tránh không rơi vào bẫy Thucydides.

Tổng thống Trump thì khẳng định ưu tiên của Mỹ là giao thương với Trung Quốc và tin tưởng các doanh nghiệp hàng đầu thế giới của Mỹ sẽ có nhiều cơ hội tại thị trường lớn nhất thế giới theo nguyên tắc có đi có lại. Đồng thời, ông chủ Nhà Trắng cho biết, quan hệ cá nhân của ông với Chủ tịch Tập Cận Bình đã giúp giải quyết các vấn đề phát sinh giữa hai nước.

Có thể thấy cả hai nhà lãnh đạo đều thể hiện sự tự tin về năng lực thúc đẩy quan hệ Mỹ-Trung đi vào khuôn khổ hợp tác mang tính dự đoán nhiều hơn.

Bình luận trên kênh CGTN về hội nghị thượng đỉnh, Tiến sĩ Zhao Hai, thuộc Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế Trung Quốc, nhận định, Chủ tịch Tập Cận Bình đã đưa ra một tầm nhìn mang ý nghĩa chiến lược và lịch sử khi kêu gọi hai nước cùng kiến tạo "một chương mới" cho quan hệ song phương. Ông cũng đánh giá cao thiện chí của Tổng thống Trump khi mô tả đây có thể là "cuộc gặp thượng đỉnh lớn nhất từ trước tới nay", đồng thời nhấn mạnh cơ chế đối thoại trực tiếp giữa nguyên thủ có thể mở ra cơ hội hợp tác thực chất hơn.

Trong khi đó, chuyên gia Drew Thompson thuộc Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS), Đại học Công nghệ Nanyang (NTU) của Singapore, cho rằng, ông Trump có thể tận dụng tối đa quyền lực tổng thống để thúc đẩy các cam kết và thỏa thuận với Trung Quốc, bất chấp những rào cản trong nội bộ Washington, bởi đây nhiều khả năng là nhiệm kỳ cuối cùng của ông.

Cùng quan điểm, chiến lược gia Michael Pillsbury nhận định trên Fox News rằng, Bắc Kinh hiểu rõ "chỉ có ông Trump mới thực sự đại diện cho tiếng nói của chính quyền Mỹ". Theo ông, Trung Quốc nhiều khả năng sẽ tập trung tác động trực tiếp vào cơ chế ra quyết định của Tổng thống Trump, thay vì tìm cách thuyết phục toàn bộ hệ thống chính trị Mỹ. Các cuộc trao đổi riêng giữa hai nhà lãnh đạo vì thế được cho là sẽ tập trung vào những vấn đề nhạy cảm như an ninh, quốc phòng, công nghệ cao, Đài Loan (Trung Quốc) hay Iran – những nội dung ít được công khai trước truyền thông hơn so với các thỏa thuận kinh tế.

Hạ nhiệt chiến thuật, quản lý cạnh tranh

Kịch bản thực tế nhất sau hội nghị thượng đỉnh Trump-Tập nhiều khả năng là "hạ nhiệt chiến thuật" – tức hai bên đạt được những thỏa thuận đủ để tuyên bố thắng lợi về mặt chính trị và truyền thông, trong khi cấu trúc cạnh tranh chiến lược cốt lõi gần như không thay đổi.

Trong bối cảnh đó, mô hình "thể chế hóa mâu thuẫn" (institutionalized friction) mà Bắc Kinh thúc đẩy đang thu hút nhiều chú ý. Cách tiếp cận này hướng tới việc quản lý cạnh tranh thông qua các cơ chế ổn định và lâu dài nhằm tránh khủng hoảng công khai, đồng thời duy trì khả năng dự báo trong quan hệ song phương. Theo nhà báo Lingling Wei, chuyên gia theo dõi Trung Quốc của Wall Street Journal, mô hình này phản ánh tư duy chiến lược của Bắc Kinh, đồng thời cũng phù hợp với nhu cầu đạt thành quả ngắn hạn của một tổng thống Mỹ đang chịu áp lực chính trị trước bầu cử.

Kỳ vọng và phản ứng dư luận tại cả Mỹ lẫn Trung Quốc đối với cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ-Trung lần này cho thấy những tín hiệu tích cực nhưng vẫn mang tính thận trọng. Trong bối cảnh hai nước kỷ niệm 55 năm "ngoại giao bóng bàn" đánh dấu sự khởi đầu của ngoại giao Mỹ-Trung và mở ra kỷ nguyên bắt tay chiến lược giữa hai nước lớn trong thời kỳ chiến tranh Lạnh, có thể thấy cạnh tranh Mỹ-Trung hiện nay đã vượt xa khuôn khổ xung đột thương mại.

Trong kỷ nguyên AI, cạnh tranh giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới ngày càng mở rộng sang các lĩnh vực công nghệ, tài chính, chuỗi cung ứng và ảnh hưởng địa chính trị. Dù hai nền kinh tế chưa thể tách rời hoàn toàn, cả Washington và Bắc Kinh đều đang chuẩn bị các phương án "giảm thiểu rủi ro" (de-risking), nhằm hạn chế mức độ phụ thuộc chiến lược vào đối phương.

Điều các nhà quan sát thực sự cần theo dõi sau hội nghị không chỉ là các tuyên bố ngoại giao, mà là các bước đi chính sách cụ thể. Trong đó có việc liệu Mỹ có thực sự nới lỏng kiểm soát xuất khẩu chip bán dẫn hay chỉ đưa ra các nhượng bộ mang tính biểu tượng; Washington có tái khẳng định rõ cam kết đối với Đạo luật Quan hệ Đài Loan hay không; và liệu mô hình "thể chế hóa mâu thuẫn" mà cả Mỹ và Trung Quốc đang hướng tới – dù bằng những cách diễn đạt khác nhau – có đủ bền vững để ngăn cạnh tranh chiến lược trượt sang đối đầu mất kiểm soát.

Nguyên thứ trưởng Ngoại giao Mỹ Kurt Campbell trong bài phỏng vấn của Atlantic Council cũng đưa ra cảnh báo, nếu cuộc gặp diễn ra theo hướng "G2" - tức Washington và Bắc Kinh thương lượng song phương - có thể làm suy giảm lòng tin chiến lược của các đồng minh đối với cam kết an ninh của Mỹ. Theo ông, năng lực răn đe chiến lược của Washington cũng có nguy cơ bị ảnh hưởng nếu lợi ích của các nước đồng minh và đối tác bị gạt ra bên lề.

Trong bối cảnh đó, triển vọng quan hệ Mỹ-Trung sẽ tiếp tục là yếu tố có tác động trực tiếp tới không gian chiến lược cũng như lựa chọn chính sách của các quốc gia vừa và nhỏ trong khu vực trong thời gian tới.

TS. Đinh Thị Hiền Lương

Nguồn TG&VN : https://baoquocte.vn/thuong-dinh-my-trung-huong-toi-on-dinh-chien-luoc-va-the-che-hoa-khuon-kho-hop-tac-thuc-chat-393633.html