'Tiến sĩ Cá' kể chuyện gọi tên các loài cá

2 giờ trướcBài gốc

Học tập và làm theo lời Bác bằng nghiên cứu khoa học

Những ngày đầu xuân, trong căn nhà nhỏ của Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự (SN 1935, trú phường Trường Vinh, tỉnh Nghệ An), tấm bằng vinh danh Điển hình tiêu biểu toàn quốc trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh tại chương trình “Hồ Chí Minh - Hành trình Khát vọng 2025” được trưng bày trang trọng. Sự ghi nhận ấy đến với ông dù muộn màng nhưng đầy ý nghĩa, như một dấu son cho hành trình nghiên cứu khoa học bền bỉ, thầm lặng và giàu giá trị đối với nền khoa học nước nhà. “Nhiều loài cá chỉ khi được xác định tên khoa học mới có thể xếp vào danh mục cá nước ngọt trên thế giới”, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự nói, giọng trầm ấm.

Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự bên khu non bộ mô phỏng động Phong Nha - Kẻ Bàng dưới chân cầu thang

Thuở thiếu thời, Nguyễn Thái Tự ao ước được trở thành nhà khoa học. Ông từng nghe các chuyên gia Liên Xô nhận định: “Việt Nam là thiên đường của các nhà vạn vật học”. Chính vì vậy, ông quyết định thi vào khoa Vạn vật - Đại học Tổng hợp. Tại đây, ông lại được Giáo sư Đào Văn Tiến - ông tổ ngành động vật học Việt Nam trực tiếp dìu dắt, hướng dẫn.

Ra trường, Nguyễn Thái Tự được phân công về giảng dạy tại Trường Đại học Sư phạm Vinh trong hoàn cảnh hết sức đặc biệt. Ngày ấy, sinh viên đã tề tựu đông đủ mà chưa có thầy. Ông là một trong ba cán bộ giảng dạy đầu tiên được giao nhiệm vụ xây dựng khoa Sinh học. “Chân ướt chân ráo về trường, tôi đã phải bắt tay ngay vào công việc giảng dạy. Không chỉ vậy, tôi còn kiêm luôn vai trò phụ tá thí nghiệm, mua sắm thiết bị cho phòng thí nghiệm, xây dựng tủ sách chuyên ngành phục vụ giảng dạy và nghiên cứu”, ông nhớ lại.

Ngay khi Trường Đại học Sư phạm Vinh vừa ổn định sau một chặng đường dài sơ tán, Nguyễn Thái Tự bắt tay vào nghiên cứu đề tài “Cá sông Lam”, nhằm phục vụ việc khai thác, sử dụng hợp lý một nguồn lợi lớn của tỉnh Nghệ An. Nhận thấy tính thiết thực của đề tài, lãnh đạo tỉnh có nhiều chủ trương hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho ngư dân để họ tham gia đóng góp cho đề tài. Đề tài “Cá sông Lam” được Bộ Giáo dục khen thưởng và từ đó, uy tín khoa học của ông dần được nâng cao.

Nửa thế kỷ khám phá kho báu đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn

Năm 1992, khi chương trình “Nghiên cứu khoa học cơ bản trong lĩnh vực khoa học tự nhiên” do GS.Viện sỹ Nguyễn Văn Hiệu chủ trì được triển khai, Nguyễn Thái Tự được giao làm chủ nhiệm đề tài cấp Nhà nước “Bảo tồn đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn” kéo dài suốt 14 năm. Phong Nha - Kẻ Bàng trở thành địa bàn nghiên cứu trọng điểm của ông. “Để thực hiện đề tài, chúng tôi phải ăn cơm nắm, ngủ giữa rừng đá vôi cả tuần liền. Rét, muỗi, vắt… chỉ là chuyện nhỏ. Niềm vui lớn nhất là thu được những kết quả mới lạ”, ông chia sẻ.

Một kỷ niệm sâu sắc với ông là chuyến khảo sát tại Vũ Quang cùng Tiến sĩ John Mackinnon (WWF). Khi bắt được một con cá màu hồng cánh sen, ông reo lên: “Một loài cá mới!”. Ngay lúc đó, Tiến sĩ Mackinnon mỉm cười và nói: “Đó chỉ là loài cá mới của Tiến sĩ Tự thôi”. Bất chấp hoài nghi từ trưởng đoàn, ông kiên trì chứng minh. Ba năm trời, đối chất với những phản biện của các chuyên gia quốc tế, cuối cùng cá La Giang được công nhận là loài mới của thế giới với tên gọi Parazacco vuquangensis, Tu, 1995, và sau đó được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam.

Trong hơn 500 loài cá nước ngọt đã được ghi nhận ở Việt Nam, riêng Phong Nha - Kẻ Bàng có tới 162 loài do Nguyễn Thái Tự phát hiện. Ông cũng là người chứng minh nơi đây là trung tâm phát sinh thứ tư của chi cá chép Cyprinus và là trung tâm phát sinh của tộc cá diếc Cyprinini - một phát hiện có giá trị lớn đối với sinh học tiến hóa. Những giá trị mang tính toàn cầu ấy đã tạo sức lan tỏa mạnh mẽ, thu hút sự quan tâm, tài trợ và hợp tác nghiên cứu của nhiều tổ chức quốc tế.

Hơn nửa thế kỷ đi tìm cá, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự đã công bố 72 công trình khoa học cấp quốc gia và quốc tế, viết 10 cuốn sách, trong đó có những giáo trình về Động vật học, Động vật Chí Việt Nam, Sách đỏ Việt Nam và Danh mục đỏ Việt Nam. Năm 2012, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ.

Việc hợp tác quốc tế đã giúp Nguyễn Thái Tự tháo gỡ khó khăn về kinh phí, thiết bị và tài liệu nghiên cứu. Tuy nhiên, trở ngại lớn hơn đối với ông lại là rào cản ngôn ngữ. Ông đã quyết tâm vượt thử thách ấy khi đã bước vào tuổi 54. Càng đi sâu vào nghiên cứu, những kết quả khoa học có giá trị lần lượt được công bố, uy tín khoa học của Nguyễn Thái Tự ngày càng được khẳng định trên trường quốc tế. Ông thường tâm sự với học trò: “Bắt đầu từ đề tài cá sông Lam phục vụ lợi ích kinh tế địa phương, rồi cứ đào sâu, sâu mãi cho đến những kết quả mang tính toàn cầu”.

Tiến sĩ Tự nêu dẫn chứng: “Tiến sĩ Maurice Kottelat - Tổng Biên tập Tạp chí Cá nước ngọt thế giới có trụ sở tại Cộng hòa Liên bang Đức đã bay sang làm việc với bộ sưu tập cá Phong Nha - Kẻ Bàng mà sau này gia đình tôi đã hiến tặng cho Bảo tàng thiên nhiên Việt Nam. Đại sứ quán Đan Mạch tại Việt Nam đã đồng ý tài trợ cho đề tài Bảo tồn đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn 2 triệu USD”.

“Trong suốt cuộc đời kết hợp giảng dạy với nghiên cứu khoa học, phục vụ thực tiễn, tôi đã gặp không biết bao nhiêu khó khăn, nhưng lời dạy của Bác “Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền” đã thấm sâu vào máu thịt giúp tôi vượt qua tất cả trong niềm hạnh phúc. Bác còn dạy học đi đôi với hành, vì vậy, tất cả các đề tài nghiên cứu khoa học của tôi đều hướng tới giải quyết những vấn đề mà thực tiễn đất nước đang đặt ra”. Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự

Ở tuổi 90, ánh mắt Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự vẫn ánh lên niềm say mê khi nhắc đến những phút thăng hoa trong cuộc đời nghiên cứu khoa học. Bên khu non bộ mô phỏng động Phong Nha - Kẻ Bàng dưới chân cầu thang, “Tiến sĩ Cá” Nguyễn Thái Tự tâm sự: “Người ta gọi tôi là “Tiến sĩ Cá”, nhưng thực chất qua nghiên cứu cá, tôi muốn làm cho nhân dân và thế giới thấy rõ giá trị của đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn. Biết rõ những giá trị ấy không những để sử dụng hợp lý, để làm giàu cho Tổ quốc mà còn để bảo tồn những giá trị ấy cho con cháu mai sau”.

Thu Hiền

Nguồn Tiền Phong : https://tienphong.vn/tien-si-ca-ke-chuyen-goi-ten-cac-loai-ca-post1815705.tpo