Tiêu chí mới về vụ việc phức tạp: 'Chìa khóa' minh bạch hóa hoạt động thi hành án

2 giờ trướcBài gốc

Bài viết phân tích mối liên hệ biện chứng giữa quy định mới của Nghị định số 155/2026/NĐ-CP với quy trình kỹ trị của Luật Thi hành án dân sự 2025 và Thông tư số 05/2026/TT-BTP, từ đó kiến nghị các giải pháp đồng bộ nhằm tối ưu hóa hiệu quả giải quyết đơn thư trong thực tiễn.

Trong tiến trình thực hiện Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo và hoạt động THADS đóng vai trò là công cụ kiểm soát quyền lực, bảo đảm tính nghiêm minh của tư pháp. Giai đoạn 2025 - 2026 đánh dấu bước chuyển dịch căn bản của hệ thống thể chế khi Luật Thi hành án dân sự năm 2025 (Luật số 106/2025/QH15) bắt đầu vận hành đồng bộ với Nghị định số 155/2026/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung Nghị định số 124/2020/NĐ-CP hướng dẫn Luật Khiếu nại), Nghị định số 152/2026/NĐ-CP và các quy định tại Thông tư số 05/2026/TT-BTP về hoạt động thống kê THADS. Thực tiễn quản lý ngành cho thấy, các vụ việc phức tạp, kéo dài là những điểm nghẽn lớn trong công tác tổ chức thi hành án và giải quyết đơn thư. Trên cơ sở tiếp cận chuyên sâu từ thực tiễn công tác thi hành án dân sự, việc phân tích các tiêu chí pháp lý mới về xác định vụ việc phức tạp sẽ giải mã mối liên hệ biện chứng, sự liên thông nhất quán trong hoạt động THADS hiện nay.

Nhận diện rõ "điểm nghẽn" qua các tiêu chí định lượng minh bạch

Điểm nhấn quan trọng trong hệ thống thể chế mới chính là sự bổ sung Điều 3a tại Nghị định số 155/2026/NĐ-CP, đặt ra cơ sở pháp lý minh bạch cho việc phân loại và xác định vụ việc phức tạp, loại bỏ hoàn toàn tính chủ quan của cơ quan giải quyết thông qua các trường hợp cụ thể. Trước hết, đó là các vụ việc có nội dung khiếu nại liên quan đến nhiều lĩnh vực quản lý nhà nước hoặc phải kiểm tra, xác minh tài liệu, chứng cứ tại nhiều địa điểm khác nhau; bao gồm trường hợp khiếu nại có nội dung cần phải tiến hành kiểm tra, xác minh tại từ 02 địa điểm trở lên hoặc đơn thư chứa đựng từ 02 nội dung độc lập trở lên cần thẩm định và giải quyết riêng biệt. Tiêu chí tiếp theo gắn liền với quy mô ảnh hưởng xã hội và chủ thể, áp dụng đối với vụ việc liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của nhiều người hoặc nội dung khiếu nại có ảnh hưởng đến tình hình an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội. Đối với xu thế hội nhập, Nghị định cũng định hình rõ các vụ việc có yếu tố nước ngoài khi người khiếu nại cư trú hoặc có quốc tịch nước ngoài, hoặc hành vi bị khiếu nại, chứng cứ cốt lõi nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam đòi hỏi quy trình ủy thác tư pháp, xác minh ngoại giao.

Bên cạnh đó, tính chất phức tạp còn xuất hiện ở những vụ việc đan xen giữa các lĩnh vực quản lý của nhiều cơ quan, tổ chức hoặc còn có ý kiến khác nhau giữa các cơ quan nhà nước về thẩm quyền hoặc phương án giải quyết. Đặc biệt, nhằm bảo đảm tính chính xác, khách quan, diện vụ việc phức tạp cũng bao hàm các vụ việc có tình tiết phức tạp cần phải kiểm tra, xác minh, thu thập chứng cứ, tài liệu hoặc cần phải trưng cầu giám định, tham khảo ý kiến của các cơ quan, tổ chức chuyên môn khi hồ sơ chứa đựng hệ thống tài liệu, chứng cứ mâu thuẫn, xung đột trực tiếp với nhau. Theo quy định, việc xác định vụ việc phức tạp bắt buộc phải được thể hiện bằng văn bản và lưu trong hồ sơ giải quyết khiếu nại. Đây là căn cứ pháp lý duy nhất để áp dụng điều khoản gia hạn thời gian giải quyết một cách hợp pháp (tối đa không quá 15 ngày đến 25 ngày tùy địa bàn địa phương), kiểm soát chặt chẽ thời hạn công vụ của cán bộ xử lý.

Gắn trách nhiệm giải trình của người đứng đầu

Đặt trong mối liên hệ đặc thù với thực tiễn, hoạt động THADS bảo đảm quyền lực tư pháp được thực thi trên thực tế, tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự. Mặc dù pháp luật luôn ưu tiên cơ chế tự nguyện thi hành, song đối với những vụ việc phải áp dụng biện pháp cưỡng chế dịch chuyển tài sản, đây thường là nơi dễ phát sinh nhiều khiếu nại phức tạp. Khi tích hợp Điều 3a Nghị định số 155/2026/NĐ-CP vào hệ thống pháp luật THADS mới ban hành, thực tiễn bộc lộ những điểm liên thông rất đặc thù. Hệ thống thể chế mới thiết lập cơ chế giải quyết khiếu nại tập trung, minh bạch và tinh gọn, gắn liền với tiến trình cải cách bộ máy tổ chức. Theo quy định hiện hành, thẩm quyền giải quyết khiếu nại được quy định theo hướng tập trung đầu mối xử lý nhằm bảo đảm tính khách quan, cắt giảm các tầng nấc trung gian, đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình của Thủ trưởng cơ quan THADS. Quyết định giải quyết khiếu nại sau khi có hiệu lực pháp luật phải được các cơ quan, tổ chức và đương sự nghiêm túc tuân thủ, bảo đảm tính hiệu lực của nền hành chính tư pháp.

Tuy nhiên, tính phức tạp luôn xuất hiện do sự đan xen quản lý đa ngành. Điển hình như vụ Công ty A (tỉnh Tây Ninh) hay vụ ông Võ Văn B, bà Nguyễn Thị C, khiếu nại đối với hành vi cưỡng chế, kê biên tài sản phát sinh liên tục do đất đai kê biên có sự sai lệch về diện tích thực tế so với Bản án và Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Để giải quyết, cơ quan THADS buộc phải phối hợp liên ngành với Ủy ban nhân dân và cơ quan Tài nguyên và Môi trường địa phương. Khi các bên không thống nhất được phương án đo đạc hoặc ranh giới pháp lý, vụ việc dễ rơi vào trạng thái bế tắc do xung đột ý kiến và kéo dài qua nhiều năm.

Áp lực lớn từ bài toán cân bằng thời hạn công vụ

Mối liên thông thực tiễn còn nằm ở bài toán cân bằng thời hạn, tạo áp lực lớn giữa "tốc độ thi hành" và "chất lượng xác minh". Đây là điểm xung đột kỹ thuật chặt chẽ nhất giữa pháp luật tố tụng tư pháp và hành chính công vụ. Theo Nghị định số 155/2026/NĐ-CP, vụ việc phức tạp được quyền gia hạn thời gian để thu thập chứng cứ, trong khi Luật THADS 2025 quy định thời hạn giải quyết khiếu nại về áp dụng biện pháp bảo đảm, cưỡng chế thi hành án cực kỳ ngắn, chỉ từ 05 đến 15 ngày làm việc. Đối với các vụ việc thu hồi tài sản tham nhũng lớn, hệ thống chứng cứ tài sản mâu thuẫn chồng chéo, nếu Thủ trưởng cơ quan THADS không vận dụng đúng Nghị định số 155/2026/NĐ-CP để ban hành Văn bản xác định vụ việc phức tạp, họ sẽ buộc phải ra Quyết định giải quyết khiếu nại một cách vội vã để bảo đảm thời hạn. Sự thiếu hụt thời gian xác minh này dễ dẫn đến sai sót, xâm phạm quy trình kê biên, định giá tài sản, phát sinh nguy cơ trách nhiệm bồi thường Nhà nước. Do đó, Văn bản xác định vụ việc phức tạp theo Nghị định số 155/2026/NĐ-CP chính là hành lang bảo vệ tính chính xác cho quyết định của cơ quan THADS.

Song hành với đó, Thông tư số 05/2026/TT-BTP về hoạt động thống kê THADS và theo dõi thi hành án hành chính đã giúp kiểm soát thời hạn công vụ bằng số hóa. Toàn bộ dữ liệu thụ lý, tiến độ giải quyết đơn thư phải được cập nhật theo thời gian thực trên phần mềm quản lý. Hệ thống phần mềm được cấu hình thời gian tự động theo Luật THADS 2025; do đó, khi gặp vụ việc khó khăn, Chấp hành viên không thể tự kéo dài thời gian. Chỉ khi Thủ trưởng cơ quan THADS ký ban hành Văn bản xác định vụ việc phức tạp theo đúng Nghị định số 155/2026/NĐ-CP và cập nhật lên hệ thống, phần mềm mới ghi nhận thời hạn gia hạn hợp pháp. Nếu thiếu thủ tục liên thông này, hồ sơ sẽ lập tức bị hệ thống báo "quá hạn", trực tiếp làm giảm chỉ số hoàn thành nhiệm vụ của đơn vị và kích hoạt quy trình xem xét kỷ luật công vụ đối với người đứng đầu.

Xây dựng "lá chắn" bảo vệ tính độc lập của Chấp hành viên

Đặc biệt, một điểm đổi mới mang tính đột phá tại Điều 41a Nghị định số 155/2026/NĐ-CP là quy định chế tài kỷ luật nghiêm khắc đối với người có hành vi can thiệp trái pháp luật vào quá trình giải quyết khiếu nại. Trong thực tiễn xử lý các vụ việc khiếu nại phức tạp, đông người (như vụ ông Lê Hùng S tại Hà Nội hay bà Tạ Thị Kim N tại TP. Hồ Chí Minh), các quyết định giải quyết khiếu nại của cơ quan có thẩm quyền có hiệu lực thi hành và có giá trị bắt buộc thi hành đối với tất cả các bên liên quan. Sự liên thông với Điều 41a Nghị định số 155/2026/NĐ-CP tạo ra cơ sở vững chắc để bảo vệ tính độc lập mang tính phán quyết của Chấp hành viên và Thủ trưởng cơ quan THADS, ngăn chặn tình trạng các cơ quan bên ngoài sử dụng văn bản chỉ đạo hành chính để can thiệp trái luật, trì hoãn việc xử lý tài sản hoặc tổ chức thi hành án.

Để giải quyết triệt để các vướng mắc, bảo đảm sự mạch lạc trong vận hành liên thông các văn bản quy phạm pháp luật mới ban hành, cần tập trung thực hiện đồng bộ 3 nhóm giải pháp trọng tâm sau: Một là, chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ liên ngành (SOP), Bộ Tư pháp phối hợp với Thanh tra Chính phủ ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể việc lập văn bản xác định vụ việc phức tạp riêng cho lĩnh vực THADS, lượng hóa rõ các tiêu chí như giá trị tài sản tranh chấp hoặc số lượng người có quyền lợi liên quan đạt một ngưỡng cụ thể để Thủ trưởng cơ quan được áp dụng thời hạn đặc thù. Hai là, nâng cấp thuật toán cho Phần mềm Thống kê theo Thông tư số 05/2026/TT-BTP, khi hồ sơ thi hành án điện tử ghi nhận các tiêu chí quy định tại Điều 3a Nghị định số 155/2026/NĐ-CP, hệ thống sẽ tự động đề xuất biểu mẫu xác định phức tạp để phê duyệt trực tuyến, đồng bộ hóa thời gian thực với dữ liệu thống kê. Ba là, hoàn thiện cơ chế phòng ngừa bồi thường Nhà nước thông qua việc siết chặt công tác kiểm tra. Theo đó, đơn vị chuyên môn thuộc Cục Quản lý THADS cần tăng cường kiểm tra định kỳ và giải quyết kịp thời các đơn thư khiếu nại, tố cáo; kiểm soát chặt chẽ quy trình công vụ nhằm ngăn chặn tình trạng cơ quan THADS địa phương lạm dụng quy định để kéo dài thời hạn, trì hoãn giải quyết vụ việc, qua đó bảo đảm an toàn tài chính công.

Có thể thấy các tiêu chí pháp lý về xác định vụ việc phức tạp tại Nghị định số 155/2026/NĐ-CP không dừng lại ở những quy định mang tính kỹ thuật lập pháp, mà đã trở thành cơ sở pháp lý trọng yếu để kiểm soát quyền lực và minh bạch hóa hoạt động công quyền. Khi được vận hành liên thông, hòa nhịp cùng các quy định mới của Luật THADS 2025 và Thông tư số 05/2026/TT-BTP, cơ chế này tạo ra một quy trình kiểm soát chặt chẽ. Việc áp dụng đúng, chuẩn xác các văn bản quy phạm pháp luật này là giải pháp căn cơ để giảm thiểu các vụ việc khiếu kiện kéo dài, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhân dân và nâng cao chỉ số niềm tin vào tính nghiêm minh của nền Tư pháp./.

Nguyễn Thị Thu Hằng, Cục Quản lý THADS

Nguồn Pháp Luật VN : https://baophapluat.vn/tieu-chi-moi-ve-vu-viec-phuc-tap-chia-khoa-minh-bach-hoa-hoat-dong-thi-hanh-an.html