Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Phát hiện sớm, đào tạo nhân tài khoa học cơ bản

6 giờ trướcBài gốc

Sáng 25-5, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, chủ trì buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo để cho chủ trương về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản.

Quang cảnh buổi làm việc. Ảnh: TTXVN

Đổi mới thể chế quản trị nghiên cứu cơ bản

Phát biểu kết luận tại đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh công tác nghiên cứu khoa học cơ bản phải được đổi mới mạnh mẽ cả về nhận thức, thể chế, cơ chế đầu tư, tổ chức thực hiện và phương thức vận hành để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đây là vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong thế kỷ XXI.

Chỉ ra những vấn đề cần hoàn thiện, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải xác định rõ mục tiêu phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản trong giai đoạn mới, bảo đảm vừa xử lý các điểm nghẽn trước mắt, vừa kiến tạo nền tảng tri thức lâu dài cho phát triển nhanh, bền vững đất nước.

Theo đó, cần đặt mục tiêu tổng quát là xây dựng nền nghiên cứu khoa học cơ bản Việt Nam hiện đại, tự chủ, hội nhập, có trọng tâm, có khả năng tạo ra tri thức mới, đào tạo nguồn nhân lực tinh hoa, cung cấp luận cứ chiến lược cho hoạch định đường lối, chính sách và làm nền tảng cho phát triển công nghệ chiến lược, phục vụ phát triển nhanh, bền vững đất nước.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu tập trung vào sáu nhóm giải pháp chủ yếu.

Đầu tiên là đổi mới thể chế quản trị nghiên cứu cơ bản. Chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; tập trung hậu kiểm, đánh giá chất lượng, kết quả và tác động dài hạn. Cơ chế quản lý phải chấp nhận rủi ro khoa học, giảm hành chính hóa, bảo vệ tự do học thuật, đề cao trách nhiệm giải trình và liêm chính khoa học.

Thứ hai, thiết kế cơ chế tài chính phù hợp với từng loại hình nghiên cứu. Thứ ba, phát triển hệ sinh thái nhân tài khoa học. Tổ chức đồng bộ từ phát hiện sớm, đào tạo tinh hoa, nghiên cứu sinh, sau tiến sỹ, trưởng nhóm trẻ, chuyên gia đầu ngành đến trí thức Việt Nam toàn cầu. Trọng tâm là tạo môi trường học thuật tự do, trung thực, sáng tạo, có đãi ngộ xứng đáng và có cơ hội giao nhiệm vụ lớn cho người tài.

Thứ tư, xây dựng hạ tầng dữ liệu và hạ tầng tri thức quốc gia. Đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm, thiết bị dùng chung, hạ tầng tính toán hiệu năng cao, dữ liệu khoa học, dữ liệu xã hội, thư viện số, kho dữ liệu văn hóa-ngôn ngữ- di sản số. Dữ liệu phải được coi là hạ tầng chiến lược của nghiên cứu cơ bản trong thời đại AI.

Thứ năm, tái định vị hai Viện Hàn lâm và tăng cường liên kết hệ sinh thái khoa học. Hai Viện Hàn lâm cần trở thành các thiết chế tri thức chiến lược của Trung ương, của quốc gia. Đồng thời phải kết nối chặt chẽ với đại học nghiên cứu, doanh nghiệp, bộ, ngành, địa phương và cơ quan hoạch định chính sách để hình thành hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản có chiều sâu, có tích lũy và có khả năng phục vụ quyết sách lớn của đất nước.

Thứ sáu, đẩy mạnh hợp tác quốc tế có chọn lọc. Thu hút chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài, trí thức Việt Nam ở nước ngoài, hợp tác với các trung tâm khoa học hàng đầu để nâng chuẩn nghiên cứu, đào tạo đội ngũ kế cận và rút ngắn khoảng cách tri thức; đồng thời bảo vệ dữ liệu, tài sản trí tuệ, an ninh tri thức và lợi ích quốc gia.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu kết luận buổi làm việc. Ảnh: TTXVN

Xây dựng Quỹ nghiên cứu cơ bản quốc gia đa niên

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu Ban Chỉ đạo 57 hoàn thiện báo cáo, trình Bộ Chính trị xem xét, kết luận theo hướng giao Đảng ủy Chính phủ chủ trì, lãnh đạo, chỉ đạo tập trung thực hiện chín nhiệm vụ.

Đầu tiên là tháo gỡ, giải quyết các bản các điểm nghẽn, nút thắt, tạo hành lang pháp lý cho nghiên cứu khoa học cơ bản.

Thứ hai, khẩn trương xây dựng Chiến lược quốc gia về phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản đến năm 2045. Chiến lược phải xác định rõ vị trí, phạm vi, lĩnh vực ưu tiên, nguồn lực, thiết chế chủ trì, cơ chế tài chính, cơ chế đánh giá và lộ trình thực hiện; không dàn trải, chọn đúng trọng tâm, đầu tư đủ dài hạn, gắn với mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và tự chủ chiến lược.

Thứ ba, xây dựng Quỹ nghiên cứu cơ bản quốc gia đa niên. Quỹ cần vận hành theo nguyên tắc cạnh tranh, minh bạch, đánh giá độc lập, tài trợ dài hạn 5-10-15 năm và chấp nhận rủi ro khoa học; ưu tiên nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm xuất sắc, chương trình sau tiến sỹ, trưởng nhóm trẻ, dữ liệu nền và các hướng nghiên cứu có ý nghĩa chiến lược.

Xây dựng Chương trình quốc gia về nhân tài khoa học cơ bản. Chương trình cần bao quát từ phát hiện sớm, đào tạo tinh hoa, học bổng tiến sỹ, sau tiến sỹ, trưởng nhóm trẻ đến chuyên gia đầu ngành và trí thức Việt Nam toàn cầu; có cơ chế giao nhiệm vụ lớn, trao quyền tự chủ, hỗ trợ kinh phí khởi động và thu hút chuyên gia quốc tế, chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài.

Thứ tư, xây dựng cơ chế tài chính đặc thù cho khoa học xã hội và nhân văn. Cần coi đây là đầu tư công chiến lược cho năng lực lãnh đạo, quản trị, thể chế, văn hóa, con người và sức mạnh mềm quốc gia; không áp dụng máy móc logic thương mại hóa sản phẩm, mà phải có ngân sách nền ổn định, cơ chế đặt hàng chính sách và đầu tư cho dữ liệu xã hội, điều tra dài hạn, thư viện số, số hóa di sản.

Thứ năm, xây dựng Chương trình quốc gia về nhân tài khoa học cơ bản. Chương trình cần bao quát từ phát hiện sớm, đào tạo tinh hoa, học bổng tiến sỹ, sau tiến sỹ, trưởng nhóm trẻ đến chuyên gia đầu ngành và trí thức Việt Nam toàn cầu; có cơ chế giao nhiệm vụ lớn, trao quyền tự chủ, hỗ trợ kinh phí khởi động và thu hút chuyên gia quốc tế, chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài.

Thứ sáu, xây dựng hệ thống dữ liệu khoa học và dữ liệu xã hội quốc gia. Dữ liệu phải được coi là hạ tầng chiến lược của nghiên cứu cơ bản trong thời đại AI. Cần phát triển dữ liệu khoa học tự nhiên, công nghệ, biển, khí hậu, sinh học, vật liệu, năng lượng; đồng thời xây dựng dữ liệu dân số, lao động, gia đình, văn hóa, niềm tin xã hội, truyền thông số, ngôn ngữ, di sản và các bộ điều tra xã hội dài hạn.

Thứ bảy, hoàn thiện đề án tái cấu trúc và cơ chế hoạt động của hai Viện Hàn lâm. Hai Viện cần được định vị là thiết chế tri thức chiến lược của Trung ương, của quốc gia. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ tập trung vào khoa học tự nhiên, công nghệ nền tảng, dữ liệu, AI, vật liệu, sinh học, biển, môi trường, năng lượng. Viện Hàn lâm Khoa học xã hội tập trung vào lý luận, thể chế, mô hình phát triển Việt Nam, văn hóa, con người, xã hội số và dự báo chiến lược.

Thứ tám, ban hành chuẩn liêm chính khoa học quốc gia, đồng thời thiết lập cơ chế đặt hàng nghiên cứu phục vụ trực tiếp xây dựng nghị quyết, luật, chiến lược, quy hoạch và chính sách quốc gia. Cơ chế đặt hàng phải xuất phát từ các bài toán lớn của đất nước như mô hình phát triển Việt Nam, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, kinh tế số, xã hội số, quản trị AI, già hóa dân số, văn hóa, con người, biến đổi khí hậu và sức mạnh mềm quốc gia; có cơ quan sử dụng rõ ràng và cơ chế đánh giá tác động.

“Tinh thần chung là phải hành động quyết liệt hơn, đổi mới mạnh mẽ hơn và có tầm nhìn dài hạn hơn đối với nghiên cứu khoa học cơ bản. Chúng ta không chỉ giải quyết câu chuyện của ngành khoa học hôm nay, mà đang chuẩn bị nền tảng tri thức cho tương lai phát triển của đất nước trong nhiều thập niên tới” – Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh.

Gỡ toàn bộ các điểm nghẽn, nút thắt

Tại buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ mục tiêu cần thực hiện. Cụ thể, đến năm 2030, từ nay đến tháng 6-2027 phải tháo gỡ toàn bộ các điểm nghẽn, nút thắt (vấn đề gì, ai làm, bao giờ xong...), cần hình thành tương đối đồng bộ hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản quốc gia. Từng bước xây dựng một số trung tâm nghiên cứu xuất sắc, nhóm nghiên cứu mạnh, cơ sở dữ liệu khoa học lớn và hạ tầng nghiên cứu dùng chung có năng lực cạnh tranh trong khu vực.

Phấn đấu thực hiện hiệu quả các mục tiêu đã được xác định trong Nghị quyết 57, nhất là các mục tiêu về tỉ lệ chi cho R&D, phát triển nguồn nhân lực nghiên cứu, tăng số lượng công bố quốc tế chất lượng cao, nâng cao năng lực sáng chế trong nước và năng lực hấp thụ, làm chủ công nghệ nền tảng.

Đồng thời, phải hình thành được cơ chế tài chính đặc thù cho nghiên cứu cơ bản; cơ chế tài trợ đa niên 5-10-15 năm đối với nhóm nghiên cứu mạnh và trung tâm xuất sắc; cơ chế hậu kiểm, chấp nhận rủi ro khoa học; cơ chế riêng phù hợp với khoa học xã hội và nhân văn.

Đến năm 2045, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ mục tiêu hình thành một số lĩnh vực khoa học cơ bản có năng lực cạnh tranh quốc tế; từng bước hình thành các trường phái khoa học Việt Nam; nâng cao năng lực tự chủ ở một số công nghệ chiến lược.

NGUYỄN THẢO

Nguồn PLO : https://plo.vn/tong-bi-thu-chu-tich-nuoc-to-lam-phat-hien-som-dao-tao-nhan-tai-khoa-hoc-co-ban-post909994.html