Trầm tích Champa xưa

2 giờ trướcBài gốc

Bệ đá Chăm (góc dưới, bên trái) lối vào động Huyền Không. Ảnh do Henri Parmentier chụp năm 1902

Lớp trầm tích khảo cổ dưới chân núi

Ngũ Hành Sơn là quần thể núi đá vôi nằm ven biển miền Trung (thuộc phường Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng). Từ lâu, nơi đây không chỉ là thắng cảnh nổi tiếng mà còn là một trong những “bảo tàng sống” lưu giữ dấu ấn của nền văn hóa Champa. Những nghiên cứu khảo cổ học trong nhiều thập niên qua đã dần hé lộ vai trò quan trọng của vùng đất này trong đời sống cư dân cổ Champa.

Theo tư liệu, cư dân Champa từng sinh tụ dọc dải đất miền Trung, hình thành nên một nền văn minh chịu ảnh hưởng sâu sắc của Ấn Độ. Trong tiến trình lịch sử, họ đã để lại nhiều di tích vật chất và tinh thần, trong đó Ngũ Hành Sơn là một điểm sinh tụ đặc biệt.

Bước ngoặt quan trọng đến từ cuộc khai quật khảo cổ năm 2000 tại khu vực phía nam Thổ Sơn. Các nhà khoa học đã phát hiện hàng nghìn hiện vật gốm Chăm, từ nồi, vò kendy, bát bồng, chén, lọ hoa, đến các mảnh sành, ngói... cùng nhiều hiện vật gốm sứ Trung Hoa, đồ thủy tinh có nguồn gốc từ Tây Á và cả di cốt người cổ. Những hiện vật này có niên đại tương đồng với các di chỉ nổi tiếng như Trà Kiệu, Cù Lao Chàm, cho thấy mối liên kết giữa Ngũ Hành Sơn và mạng lưới cư trú, giao thương của Champa.

Cuộc khai quật sau đó (năm 2015) tại vườn đình Khuê Bắc cũng phát hiện một lượng lớn hiện vật, gồm: 13 đồng tiền (chủ yếu tiền Trung Hoa), 25 mảnh nhuyễn thể, 207 hiện vật đá và 4.309 hiện vật gốm thuộc văn hóa Sa Huỳnh, Champa, Trung Hoa và Việt Nam. Các nhà nghiên cứu cho rằng, đây là di chỉ cư trú điển hình của văn hóa Sa Huỳnh (tiền Champa), phản ánh bề dày lịch sử văn hóa của vùng đất, góp phần dựng nên diện mạo văn hóa của Đà Nẵng trong nền văn hóa chung của dân tộc.

Thông qua những phát hiện này, các nhà khảo cổ nhận định khu vực dưới chân Ngũ Hành Sơn từng là không gian cư trú của cư dân Sa Huỳnh, rồi cư dân Champa. Đặc biệt nơi đây có thể từng là một làng/ bến/ thị tứ... trung tâm buôn bán nhỏ, nơi tiêu thụ, trung chuyển hàng hóa của thương lái Trung Quốc, Ả Rập và các quốc gia khác trên con đường tơ lụa quốc tế mà Cù Lao Chàm là điểm dừng chân khá thường xuyên.

Không gian tín ngưỡng trong hang động

Nếu những di chỉ khảo cổ kể câu chuyện về đời sống vật chất, thì các hang động ở Ngũ Hành Sơn lại lưu giữ chiều sâu tâm linh của cư dân Champa. Bác sĩ Albert Sallet cho rằng: “Người Chăm đã lợi dụng những hang động thiên nhiên để làm những chốt tiền tiêu, các khối đá vôi từ thuở hồng hoang dựng đứng như bảo vệ cho sự canh gác ven bờ biển. Các hang động và hành lang phơi bày những xó, hốc huyền bí tiện lợi cho một dân tộc thiên hướng cao cả về tôn giáo, dùng làm nơi thờ thần thánh”.

Động Tàng Chơn và động Huyền Không nằm trên ngọn Thủy Sơn là hai không gian tiêu biểu còn bảo tồn nhiều dấu tích tín ngưỡng Chăm. Trong đó, nổi bật nhất là hệ thống thờ linga - yoni, đây được cho là biểu tượng trung tâm của Ấn Độ giáo.

Tại động Tàng Chơn, người Chăm đặt hai bệ đá (còn gọi là lan can) ở hai bên lối vào nơi thờ linga - yoni thật trang trọng trong không gian tĩnh mịch. Lan can này cho thấy trình độ điêu khắc tinh vi của cư dân Champa xưa và được nhà khảo cổ học Henri Parmentier mô tả: “Đó là một loại lan can hàng loạt bằng đá chạm, gồm có hai nhóm đá bày ra một bậc thang chật hẹp. Hai nhóm đá phía dưới có một kiến trúc trang trí làm thành một bệ nền có đường gờ, trước chân bệ cắt ra một phù điêu hình cung nhọn hình ngọn lửa thường... Hai cái khám này thờ hai chiến binh hay hai hộ pháp gần như là phù điêu vậy; hai tượng hầu như giống nhau;... Tượng đứng trong tư thế chiến đấu; tay trái vung quả chùy, tay phải cầm thanh gươm hình như còn tra trong vỏ, có thể gươm này được đeo ở hông. Hình tượng này hoàn toàn rập khuôn; bộ ngực như thể đàn bà, phục sức và quấn khăn khá rắc rối; mũ hình chóp, vật trang sức là những khuyên tai lớn và một cái kiềng nơi cổ”.

Không gian động Huyền Không lại mở ra một lớp giao thoa văn hóa khác. Tại đây, dấu tích thờ nữ thần Po Inư Nagar là vị thần mẹ của người Chăm vẫn còn hiện diện. Bà được người Việt tiếp nhận và tôn thờ dưới tên Thiên Y Ana hay Bà Chúa Ngọc, minh chứng cho quá trình giao lưu và dung hợp văn hóa lâu dài.

Ngoài ra, các bệ đá chạm khắc hình thần linh, vũ nữ Apsara, sư tử... hiện diện trong động Huyền Không hay được tìm thấy trong động Tàng Chơn cũng góp phần tạo nên một không gian nghệ thuật đặc sắc. Mỗi chi tiết đều mang ý nghĩa biểu tượng, gắn với hệ thống thần thoại và tín ngưỡng Ấn Độ giáo.

Dấu ấn còn lại và giá trị hôm nay

Nhìn tổng thể, Ngũ Hành Sơn không chỉ là thắng cảnh thiên nhiên mà còn là nơi hội tụ nhiều lớp văn hóa. Dấu tích văn hóa Champa tại đây, dù không còn nguyên vẹn nhưng vẫn đủ để phác họa một phần đời sống của cư dân xưa.

Từ những hiện vật khảo cổ đến không gian tín ngưỡng, cho thấy cư dân Champa xưa đã biết tận dụng điều kiện tự nhiên thuận lợi để sinh sống, giao thương và thực hành tín ngưỡng của mình. Họ để lại những dấu ấn bền bỉ, góp phần làm phong phú di sản văn hóa Việt Nam.

Quan trọng hơn, những dấu tích này còn phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến giữa các nền văn hóa. Sự hiện diện song song của yếu tố Champa và Việt trong cùng một không gian tín ngưỡng cho thấy sự dung hợp tự nhiên, không đối kháng mà bổ sung cho nhau.

Ngày nay, Ngũ Hành Sơn trở thành điểm đến du lịch nổi tiếng, việc nhận diện và bảo tồn các giá trị Champa càng trở nên cần thiết. Không chỉ là câu chuyện của quá khứ, mà còn là nền tảng để hiểu sâu hơn về bản sắc văn hóa vùng đất.

VŨ HOÀI AN

Nguồn Đà Nẵng : https://baodanang.vn/tram-tich-champa-xua-3336904.html