Trong bóng tối thuật toán: Bài 2: 'Phone farm' và nền kinh tế ngầm của tương tác ảo

8 giờ trướcBài gốc

Cỗ máy tạo triệu view giá rẻ

"Phone farm" (nông trại điện thoại) hay còn gọi là "click farm", là hệ thống sử dụng số lượng lớn điện thoại thông minh hoạt động đồng thời để thực hiện các tác vụ lặp đi lặp lại trên internet. Trong các hình ảnh được truyền thông quốc tế ghi nhận, hàng trăm chiếc smartphone được gắn trên giá đỡ, kết nối nguồn điện liên tục và điều khiển từ một máy tính trung tâm. Mỗi điện thoại có thể đăng nhập vào một hoặc nhiều tài khoản mạng xã hội khác nhau. Theo định nghĩa của AppsFlyer - một trong những nền tảng phân tích di động hàng đầu thế giới - "phone farm" là địa điểm thực tế nơi các đối tượng thực hiện hành động lặp lại như xem quảng cáo, click chuột, đăng ký, cài đặt và tương tác trong ứng dụng nhằm tạo ảo giác về hoạt động truy cập hợp pháp, làm tiêu hao ngân sách quảng cáo. "Phone farm" được duy trì chủ yếu nhằm mục đích gian lận quảng cáo trên thiết bị di động và là hành vi bất hợp pháp ở nhiều nơi trên thế giới.

Quảng cáo bán "phone farm" trên mạng ở Việt Nam

Về bản chất, "phone farm" lợi dụng cơ chế đề xuất của các nền tảng mạng xã hội. Nếu một nội dung có nhiều tương tác, nền tảng sẽ phổ biến nội dung đó rộng rãi hơn đến người dùng. Khi cơ chế này bị khai thác có hệ thống, hậu quả không chỉ dừng ở gian lận quảng cáo. Nếu "phone farm" được sử dụng để lan truyền tin giả, nội dung bôi nhọ, xấu độc, hoặc thao túng dư luận, nó trở thành mối nguy thực sự cho cộng đồng.

Tại Việt Nam, "phone farm" không phải khái niệm xa lạ. Các cửa hàng công nghệ thu mua điện thoại cũ, tháo bỏ những thành phần không quan trọng như loa, camera, rồi dựng lên những bộ "phone farm" với giá chỉ từ 20 triệu đồng. Một hệ thống gồm vài chục chiếc điện thoại cũ gắn trên giá đỡ tự chế, kết nối wifi và điều khiển qua phần mềm trung tâm, đủ để tạo ra hàng nghìn lượt xem, lượt thích và bình luận mỗi ngày trên TikTok, Facebook, YouTube hay X (Twitter cũ).

Dịch vụ "phone farm" tại Việt Nam phục vụ nhiều mục đích như tăng lượt theo dõi cho tài khoản mạng xã hội, bơm lượt xem cho video, đẩy thứ hạng ứng dụng trên các kho ứng dụng, hoặc tạo đánh giá giả cho sản phẩm trên sàn thương mại điện tử. Đối tượng khách hàng rất đa dạng, từ những người bán hàng online muốn tăng độ tin cậy, đến các nhãn hàng muốn thổi phồng chỉ số tương tác, cho đến cả những đường dây tội phạm cần quảng bá nội dung trái phép trên diện rộng.

Mức độ phức tạp của hoạt động này cũng không ngừng leo thang nhờ công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI). Các hệ thống điều khiển "phone farm" đã tăng mức độ tự động hóa nhờ AI, hiện có thể viết bài đăng, tạo bình luận, trả lời tin nhắn và thậm chí duy trì các cuộc hội thoại kéo dài. Điều này khiến ranh giới giữa người dùng thật và tài khoản vận hành tự động trở nên mờ nhạt hơn bao giờ hết. Khi AI kết hợp với "phone farm", quy mô gian lận có thể tăng lên gấp nhiều lần so với các hệ thống thủ công trước đây.

Bên trong các "phone farm" Ảnh: SCMP

Khoảng trống pháp lý

Điều đáng lo ngại nhất về "phone farm" tại Việt Nam không chỉ nằm ở quy mô hoạt động mà còn ở tình trạng pháp lý. Hiện chưa có chế tài để quản lý trực tiếp dịch vụ nông trại điện thoại tại Việt Nam, tính pháp lý của dịch vụ này vẫn đang để ngỏ, chưa có chế tài xử lý. Do đó, hình thức này hiện vẫn hoạt động được ở Việt Nam cũng như việc mua bán thiết bị vẫn hoạt động mạnh mẽ và công khai. Tuy nhiên, cá nhân, tổ chức sử dụng dịch vụ "click farm" có thể phải đối mặt với các vấn đề pháp lý, phụ thuộc vào nội dung và mục đích sử dụng. Nói cách khác, bản thân việc vận hành một dàn điện thoại để tạo tương tác chưa bị cấm rõ ràng bởi một điều luật cụ thể. Nhưng nếu dịch vụ đó được dùng để phát tán nội dung vi phạm pháp luật - như quảng bá website cờ bạc (tương tự vụ Siêu Thị Seo), lan truyền tin giả, hoặc lừa đảo chiếm đoạt tài sản - thì người vận hành hoàn toàn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo các tội danh tương ứng.

Đáng chú ý, các nền tảng mạng xã hội lớn đều ghi rõ trong điều khoản dịch vụ rằng việc sử dụng công cụ tự động để tăng lượt xem, lượt thích hay bình luận là hành vi vi phạm. YouTube, TikTok, Facebook... đều có chính sách cấm và thường xuyên truy quét các tài khoản sử dụng "phone farm". Điều này có nghĩa người vận hành "phone farm", dù chưa vi phạm luật pháp Việt Nam theo nghĩa hình sự, vẫn có thể bị các nền tảng quốc tế truy cứu trách nhiệm dân sự hoặc khởi kiện tại tòa án nước ngoài. Các vụ kiện của X, Microsoft và Meta nhắm vào công dân Việt Nam trong thời gian gần đây liên quan đến tương tác ảo đã cho thấy điều này.

So sánh với một số quốc gia khác, khoảng trống pháp lý của Việt Nam không phải trường hợp ngoại lệ. Tại Trung Quốc, "phone farm" được coi là vi phạm luật cạnh tranh không lành mạnh. Tại Thái Lan, cảnh sát đã triệt phá mạng lưới "click farm" và tịch thu hàng nghìn điện thoại thông minh, tuy nhiên các cáo buộc lại liên quan đến buôn lậu điện thoại và sử dụng SIM không đăng ký hợp pháp, chứ không phải trực tiếp về hành vi tạo tương tác giả. Thực tế cho thấy, hầu hết các quốc gia trên thế giới vẫn đang loay hoay tìm cách định danh và xử lý loại hình hoạt động nằm ở vùng xám giữa dịch vụ marketing số và gian lận mạng này.

Không chỉ là lượt thích giả

Nếu chỉ nhìn "phone farm" như một công cụ tạo lượt thích ảo trên mạng xã hội, người ta có thể đánh giá thấp mức độ nguy hiểm của nó. Trên thực tế, "phone farm" và "click farm" đang trở thành hạ tầng phục vụ cho nhiều loại hình tội phạm mạng tinh vi hơn.

Gian lận quảng cáo di động là một trong những thiệt hại kinh tế lớn nhất. Các "phone farm" tạo ra hàng triệu lượt click giả vào quảng cáo, khiến doanh nghiệp phải trả tiền cho những lượt tương tác không có giá trị, tiêu hao ngân sách marketing mà không mang lại khách hàng thực sự (AppsFlyer). Thao túng thuật toán đề xuất của các nền tảng cũng là hệ quả nghiêm trọng. Khi hệ thống tự động đẩy nội dung do "phone farm" "bơm" tương tác, người dùng thật bị tiếp xúc với thông tin không xác thực, sản phẩm kém chất lượng, hoặc thậm chí nội dung độc hại.

Nghiêm trọng hơn, "phone farm" có thể được sử dụng để thao túng dư luận. Một mạng lưới hàng nghìn tài khoản giả có thể tạo ra ảo giác về sự đồng thuận hoặc phẫn nộ của cộng đồng, phục vụ cho các chiến dịch bôi nhọ, đánh lận thông tin, hoặc can thiệp vào các sự kiện chính trị - xã hội. Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực xây dựng không gian mạng lành mạnh với Nghị định 174/2024/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, công nghệ thông tin và tần số vô tuyến điện, cùng Luật An ninh mạng, khoảng trống pháp lý xung quanh "phone farm" là vấn đề cần được các cơ quan chức năng quan tâm, bởi nó có thể trở thành lỗ hổng mà tội phạm mạng khai thác để mở rộng hoạt động.

Trong cuộc chiến giữa các nền tảng số và mạng lưới thao túng tương tác, nông trại điện thoại không chỉ là câu chuyện về lượt thích hay lượt xem. Đó là cuộc đua công nghệ giữa hệ thống phát hiện gian lận và những bộ máy ngày càng tinh vi hơn trong việc mô phỏng hành vi người dùng thật.

VĂN TOÀN - LONG CHÂU

Nguồn CA TP.HCM : http://congan.com.vn/vu-an/phong-su/bai-2-phone-farm-va-nen-kinh-te-ngam-cua-tuong-tac-ao_193972.html