Trung tâm Vũ trụ Việt Nam có thể tạo cú hích cho hệ sinh thái KH-CN: Bài học từ Trung Quốc

2 giờ trướcBài gốc

Ngày 13.3, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam (VNSC) chính thức được khánh thành tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc (Hà Nội). Đây là dự án khoa học công nghệ cao đầu tiên của Việt Nam được triển khai bằng nguồn vốn vay ODA của chính phủ Nhật Bản.

Với tổng mức đầu tư hơn 7.000 tỉ đồng trên diện tích 9 ha, VNSC là tổ hợp hạ tầng hiện đại, có quy mô và trình độ công nghệ thuộc nhóm tiên tiến nhất trong khu vực Đông Nam Á. Các hạng mục cốt lõi đã hoàn thành gồm trung tâm điều hành; trung tâm khai thác và ứng dụng dữ liệu vệ tinh; trung tâm nghiên cứu và phát triển vệ tinh; hệ thống mặt đất với ăng-ten đường kính 9,3 m; Bảo tàng Vũ trụ Việt Nam và Đài Thiên văn Nha Trang.

Mặt tiền của VNSC tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc - Ảnh: Yumoto

Sự kiện này được xem là dấu mốc quan trọng, đánh dấu bước chuyển của Việt Nam từ giai đoạn xây dựng nền tảng sang giai đoạn vận hành, khai thác và từng bước làm chủ công nghệ vũ trụ.

Không chỉ là một công trình khoa học đơn lẻ, VNSC được kỳ vọng sẽ tạo ra cú hích cho toàn bộ hệ sinh thái KH-CN của Việt Nam ở nhiều cấp độ, từ đào tạo nhân lực, thúc đẩy các ngành công nghệ phụ trợ, đến hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và lan tỏa tinh thần khoa học trong xã hội.

Hạ tầng lõi cho ngành công nghệ vũ trụ

VNSC được thiết kế như một tổ hợp hạ tầng vũ trụ hoàn chỉnh, trong đó có nhiều thành phần quan trọng như trung tâm điều hành vệ tinh, trung tâm khai thác và ứng dụng dữ liệu vệ tinh, trung tâm nghiên cứu và phát triển vệ tinh, hệ thống trạm mặt đất với ăng-ten đường kính 9,3 m, cùng các khu hỗ trợ đào tạo và chuyển giao công nghệ.

Ngoài ra, VNSC còn có Bảo tàng Vũ trụ Việt Nam, trung tâm đa phương tiện, nhà khách quốc tế và các cơ sở nghiên cứu. Những hạ tầng này giúp Việt Nam có thể thực hiện nhiều chức năng quan trọng, từ nghiên cứu khoa học không gian, vận hành vệ tinh, thu nhận và xử lý dữ liệu viễn thám, đến đào tạo nguồn nhân lực công nghệ vũ trụ.

Theo định hướng của chính phủ, VNSC sẽ trở thành “hạ tầng năng lực lõi của quốc gia” trong lĩnh vực công nghệ vũ trụ, phục vụ cả nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và ứng dụng trong đời sống kinh tế – xã hội.

Một nhiệm vụ quan trọng gắn với VNSC là chế tạo và vận hành vệ tinh quan sát Trái đất LOTUSat-1, sử dụng công nghệ radar khẩu độ tổng hợp (SAR). Loại vệ tinh này có khả năng quan sát bề mặt Trái đất cả ngày lẫn đêm, kể cả trong điều kiện nhiều mây, rất hữu ích cho giám sát thiên tai, môi trường và tài nguyên.

Cú hích cho đào tạo nhân lực KH-CN

Một trong những tác động lớn nhất của VNSC là tạo động lực cho đào tạo nguồn nhân lực KH-CN chất lượng cao.

Công nghệ vũ trụ được xem là một trong những lĩnh vực phức tạp nhất của khoa học hiện đại. Để thiết kế và vận hành một vệ tinh cần sự kết hợp của nhiều chuyên ngành như vật lý, cơ khí chính xác, điện tử viễn thông, công nghệ thông tin, khoa học vật liệu, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo (AI).

Những hệ thống như vậy đòi hỏi đội ngũ kỹ sư có trình độ rất cao, có khả năng kết hợp nhiều lĩnh vực công nghệ khác nhau. Khi một quốc gia đầu tư vào công nghệ vũ trụ đồng nghĩa với việc phải xây dựng một lực lượng nhân lực mạnh.

Trong quá trình triển khai dự án VNSC, Việt Nam đã đào tạo hàng chục kỹ sư và thạc sĩ công nghệ vũ trụ tại Nhật Bản, đồng thời hình thành đội ngũ chuyên gia ở các lĩnh vực như thiết kế vệ tinh, xử lý dữ liệu viễn thám và điều khiển hệ thống không gian.

Sự xuất hiện của VNSC sẽ tạo ra một môi trường thực hành và nghiên cứu thực tế cho các nhà khoa học trẻ, sinh viên và kỹ sư công nghệ cao. Điều này rất quan trọng, bởi trong các lĩnh vực công nghệ tiên tiến, kiến thức lý thuyết chỉ có giá trị khi được gắn với các dự án thực tế.

Nói cách khác, VNSC có thể trở thành “trường đại học thực tế” của ngành công nghệ không gian, nơi đào tạo thế hệ kỹ sư và nhà khoa học tiếp theo của Việt Nam.

Động lực cho các ngành công nghệ phụ trợ

Công nghệ vũ trụ thường được gọi là “đỉnh cao của sự tích hợp công nghệ”. Một vệ tinh nhỏ nhưng có thể chứa hàng nghìn linh kiện và hệ thống phức tạp, chẳng hạn cảm biến, máy tính điều khiển, hệ thống truyền thông, pin năng lượng mặt trời, vật liệu chịu nhiệt và các thuật toán xử lý dữ liệu.

Vì vậy, công nghệ vũ trụ thường thúc đẩy sự phát triển của nhiều ngành công nghiệp phụ trợ, chẳng hạn:

Cơ khí chính xác: chế tạo khung vệ tinh và các hệ thống cơ khí có độ chính xác cao.

Điện tử viễn thông: phát triển cảm biến, hệ thống truyền tín hiệu.

Khoa học vật liệu: nghiên cứu vật liệu siêu nhẹ, chịu nhiệt và bức xạ.

AI và dữ liệu lớn: xử lý hình ảnh vệ tinh và phân tích dữ liệu không gian.

Nếu phát triển, những lĩnh vực này không chỉ phục vụ ngành vũ trụ mà tạo hiệu ứng lan tỏa sang nhiều ngành khác như robot, thiết bị y tế, công nghệ quốc phòng, ô tô và công nghiệp điện tử.

Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng ngành vũ trụ có thể đóng vai trò như “đầu tàu công nghệ”, kéo theo sự phát triển của toàn bộ nền công nghiệp công nghệ cao.

Tác động đến kinh tế số và quản lý quốc gia

Một lý do quan trọng khiến nhiều quốc gia đầu tư mạnh vào công nghệ vũ trụ là giá trị kinh tế của dữ liệu không gian. Ngày nay, dữ liệu từ vệ tinh được sử dụng trong rất nhiều lĩnh vực như dự báo bão, lũ và thiên tai; theo dõi biến đổi khí hậu; quản lý rừng và tài nguyên thiên nhiên; nông nghiệp chính xác; quy hoạch đô thị; giám sát môi trường biển.

Với một quốc gia thường xuyên chịu thiên tai như Việt Nam, khả năng tự thu thập và xử lý dữ liệu vệ tinh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Việc đó giúp nâng cao năng lực dự báo và ứng phó với thiên tai, đồng thời hỗ trợ quản lý tài nguyên hiệu quả hơn.

Ngoài ra, dữ liệu không gian còn đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế số. Các ngành như bản đồ số, logistics, giao thông thông minh, nông nghiệp thông minh hay quản lý đô thị đều dựa vào dữ liệu vệ tinh.

Do đó, việc VNSC ra mắt không chỉ phục vụ nghiên cứu khoa học mà còn góp phần tạo nền tảng dữ liệu cho nhiều ngành kinh tế mới.

Lan tỏa tinh thần khoa học trong xã hội

Trong tổ hợp VNSC có Bảo tàng Vũ trụ Việt Nam - không gian khoa học dành cho công chúng. Đây là nơi có thể đóng vai trò quan trọng để truyền cảm hứng khoa học cho thế hệ trẻ, bởi học sinh và sinh viên có thể trực tiếp tiếp cận với các mô hình vệ tinh, kính thiên văn, dữ liệu không gian và công nghệ vũ trụ hiện đại.

Bảo tàng Vũ trụ Việt Nam trong tổ hợp VNSC - Ảnh: Yumoto

Ở nhiều nước, các trung tâm vũ trụ thường trở thành biểu tượng của khoa học quốc gia, không chỉ phục vụ nghiên cứu mà còn là nơi phổ biến kiến thức khoa học cho xã hội.

Khi khoa học trở nên gần gũi hơn với công chúng, hiệu ứng tích cực sẽ xuất hiện. Chẳng hạn, nhiều học sinh có thể theo đuổi ngành STEM, từ đó hình thành thế hệ nhà khoa học và kỹ sư mới.

STEM là mô hình giáo dục tích hợp 4 lĩnh vực Science (Khoa học), Technology (Công nghệ), Engineering (Kỹ thuật) và Mathematics (Toán học), giúp học sinh ứng dụng lý thuyết vào thực tế.

Bài học từ 4 cường quốc châu Á

Ở châu Á, một số quốc gia đã chứng minh rằng đầu tư vào công nghệ vũ trụ có thể tạo ra bước nhảy vọt về KH-CN.

Nhật Bản

Nhật Bản là một ví dụ điển hình. Sau Thế chiến II, nước này đầu tư mạnh vào công nghệ vũ trụ thông qua Cơ quan Hàng không Vũ trụ Nhật Bản (JAXA). Những chương trình vệ tinh và tên lửa ở Nhật Bản đã thúc đẩy sự phát triển của nhiều ngành công nghiệp như điện tử, robot và vật liệu mới.

Ngày nay, Nhật Bản là một cường quốc công nghệ và đối tác quan trọng trong nhiều dự án vũ trụ quốc tế, gồm cả chương trình thám hiểm Mặt trăng Artemis do NASA (Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Quốc gia) dẫn dắt.

Hàn Quốc

Hàn Quốc cũng đi theo con đường tương tự. Trong hai thập niên qua, nước này đầu tư mạnh vào chương trình không gian, từ vệ tinh viễn thám đến tên lửa đẩy nội địa.

Năm 2022, Hàn Quốc phóng thành công tên lửa Nuri. Đây là cột mốc giúp Hàn Quốc gia nhập nhóm các quốc gia có khả năng phóng vệ tinh bằng tên lửa tự phát triển.

Chương trình vũ trụ của Hàn Quốc đã thúc đẩy sự phát triển ngành bán dẫn, điện tử và công nghiệp quốc phòng, góp phần đưa nước này trở thành một trong những nền kinh tế công nghệ cao hàng đầu châu Á.

Ấn Độ

Ấn Độ là một trường hợp đáng chú ý khác. Cơ quan Nghiên cứu Không gian Ấn Độ (ISRO) đã phát triển nhiều vệ tinh và tàu thăm dò không gian với chi phí thấp nhưng hiệu quả cao.

Chương trình vũ trụ của Ấn Độ không chỉ phục vụ nghiên cứu khoa học mà còn giúp quốc gia Nam Á phát triển ngành công nghiệp vệ tinh thương mại, cung cấp dịch vụ phóng vệ tinh cho nhiều nước.

Trung Quốc

Trung Quốc là ví dụ nổi bật về việc đầu tư vào chương trình vũ trụ để thúc đẩy năng lực KH-CN quốc gia. Trong khoảng hai thập niên qua, siêu cường châu Á đã phát triển nhanh chóng một hệ sinh thái không gian hoàn chỉnh, từ tên lửa đẩy, vệ tinh, tàu vũ trụ có người lái đến các sứ mệnh thám hiểm Mặt trăng và sao Hỏa.

Một cột mốc quan trọng là việc Trung Quốc xây dựng và vận hành Trạm không gian Thiên Cung - trạm không gian hoạt động độc lập trên quỹ đạo Trái đất. Từ đó, Trung Quốc trở thành quốc gia thứ ba trên thế giới có trạm vũ trụ riêng, sau Mỹ và Nga.

Trạm không gian Thiên Cung hoạt động trên quỹ đạo Trái đất thấp (ở độ cao khoảng 400 km), bắt đầu tiếp nhận các phi hành đoàn thường xuyên từ năm 2022.

Hình ảnh Trạm vũ trụ Thiên Cung sau khi hoàn thành lắp ráp với ba mô-đun chính: Thiên Hòa (mô-đun lõi), Vấn Thiên và Mộng Thiên - Ảnh: CMSA

Trung Quốc cũng đạt nhiều thành tựu trong thám hiểm Mặt trăng. Các tàu thăm dò trong chuỗi sứ mệnh Hằng Nga đã lập nhiều cột mốc đáng chú ý, chẳng hạn hạ cánh xuống phía xa của Mặt trăng và mang mẫu đất đá từ Mặt trăng về Trái đất để nghiên cứu.

Những bước tiến này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn thúc đẩy mạnh nhiều lĩnh vực công nghệ của Trung Quốc, như công nghiệp tên lửa, vệ tinh viễn thông, công nghệ vật liệu hàng không vũ trụ và các hệ thống định vị toàn cầu. Trong đó, Bắc Đẩu hiện đã trở thành một trong những hệ thống định vị toàn cầu lớn nhất thế giới, cạnh tranh với GPS của Mỹ.

Nhờ đầu tư lâu dài vào lĩnh vực không gian, Trung Quốc đã xây dựng được chuỗi công nghiệp vũ trụ hoàn chỉnh, từ nghiên cứu, sản xuất đến dịch vụ thương mại.

Những kinh nghiệm từ 4 cường quốc châu Á nêu trên cho thấy đầu tư vào công nghệ vũ trụ là cách để nâng cấp toàn bộ hệ sinh thái KH-CN quốc gia.

Cơ hội cho Việt Nam

So với các cường quốc vũ trụ, Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn đầu của hành trình chinh phục không gian. Tuy nhiên, việc khánh thành VNSC cho thấy một bước chuyển quan trọng trong chiến lược công nghệ của đất nước.

Trong bối cảnh thế giới đang bước vào kỷ nguyên kinh tế không gian - nơi dữ liệu vệ tinh, công nghệ định vị và các dịch vụ không gian trở thành hạ tầng thiết yếu, việc xây dựng năng lực công nghệ vũ trụ là bước đi mang tính chiến lược.

Nếu được khai thác hiệu quả, VNSC có thể trở thành hạt nhân của hệ sinh thái công nghệ mới, nơi kết nối các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và đối tác quốc tế.

Từ đó, VNSC không chỉ góp phần nâng cao năng lực khoa học của Việt Nam mà còn mở ra những cơ hội mới cho đổi mới sáng tạo, công nghiệp công nghệ cao và nền kinh tế số.

Sơn Vân

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/trung-tam-vu-tru-viet-nam-co-the-tao-cu-hich-cho-he-sinh-thai-kh-cn-bai-hoc-tu-trung-quoc-248554.html