Trước AI, sự tỉnh táo vẫn là điều không thể tự động hóa

một ngày trướcBài gốc

Sự xuất hiện dày đặc của trí tuệ nhân tạo trong các diễn đàn, giải thưởng và bản tin gần đây cho thấy AI không còn là câu chuyện kỹ thuật thuần túy. Nó đã trở thành một hiện tượng truyền thông và diễn ngôn xã hội. Những cụm từ như “bản giao hưởng trí tuệ”, “AI vì nhân loại”, “thông điệp gửi ra thế giới” được lặp lại, tạo nên một bức tranh hào hứng, nơi công nghệ được đặt vào vai trò trung tâm của tương lai.

Tại Diễn đàn AI Việt Nam 2026 vừa diễn ra ở Hà Nội, nhiều ý kiến mô tả AI như một động lực tích cực, có khả năng kết nối tri thức toàn cầu và lan tỏa giá trị xã hội. Cách ví von này không sai, nhưng thiên về cảm hứng hơn là phân tích. Những rủi ro, giới hạn và hệ quả phức tạp của AI hầu như vắng bóng trong bức tranh ấy.

Chính ở điểm này, khoảng trống nhận thức bắt đầu lộ rõ. Khi AI được bao phủ bởi ngôn ngữ mỹ miều, xã hội dễ quên rằng công nghệ không tự mang trong mình đạo đức hay trách nhiệm. Một chuyên gia nghiên cứu truyền thông và dữ liệu từng nhấn mạnh rằng AI không thể thay thế con người trong những tình huống đòi hỏi sự hiện diện, cảm nhận và phán đoán dựa trên trải nghiệm sống. Nhận định này nhắc lại một giới hạn căn bản: AI có thể xử lý dữ liệu, nhưng không thể thay con người chịu trách nhiệm trước con người.

Nếu diễn đàn và báo chí nói nhiều về khát vọng, thì luật pháp lại cụ thể hơn. Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, dự kiến có hiệu lực từ tháng 3/2026, cho thấy một cách tiếp cận thận trọng. AI không được nhìn như một thực thể trung tính hay mặc nhiên có lợi, mà được phân loại theo mức độ rủi ro để áp dụng cơ chế quản lý tương ứng. Những hệ thống AI có nguy cơ cao, đặc biệt trong các lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp đến con người như y tế, tài chính, giáo dục, sẽ chịu sự giám sát chặt chẽ.

Đáng chú ý, luật quy định rõ các hành vi bị cấm: lợi dụng AI để lừa dối hoặc thao túng nhận thức con người; khai thác điểm yếu của các nhóm dễ tổn thương; tạo hoặc phát tán nội dung giả mạo gây phương hại đến trật tự xã hội; thu thập và sử dụng dữ liệu trái pháp luật. Những quy định này cho thấy nhà làm luật không nhìn AI qua lăng kính lạc quan đơn tuyến, mà đặt nó trong bối cảnh rủi ro cụ thể và có thể gây tổn hại thực tế.

Luật cũng không dừng ở việc đặt ra nguyên tắc. Trách nhiệm pháp lý và nghĩa vụ bồi thường được xác định rõ ràng, kể cả trong trường hợp hệ thống AI được triển khai đúng quy định nhưng vẫn gây thiệt hại. Điều đó khẳng định một nguyên tắc xuyên suốt: AI là công cụ, và trách nhiệm cuối cùng không thể bị đẩy cho thuật toán.

Đặt cạnh nhau, hai hệ ngôn ngữ - một bên là diễn đàn với những ẩn dụ đẹp, một bên là luật pháp với các điều khoản chặt chẽ - tạo ra một đối thoại đáng suy ngẫm. Càng nhiều lời ngợi ca dành cho AI, càng cần một thái độ tỉnh táo để nhận diện giới hạn của nó. Không phải để phủ nhận công nghệ, mà để tránh trao cho AI những kỳ vọng vượt quá bản chất của một công cụ do con người tạo ra.

Trong bối cảnh ấy, sự tỉnh táo không phải là thái độ hoài nghi cực đoan, mà là năng lực phân biệt giữa cảm hứng và thực tế, giữa lời hứa và trách nhiệm. Đó là khả năng đặt câu hỏi trước những mỹ từ, và là sự kiên nhẫn cần thiết để nhìn AI như một phần của đời sống xã hội, chịu sự điều chỉnh của luật pháp, đạo đức và lựa chọn con người.

Trí tuệ nhân tạo có thể tự động hóa nhiều quy trình. Nhưng việc giữ cho xã hội không bị cuốn theo hào quang của chính công nghệ mình tạo ra thì không thể giao cho máy móc. Trước AI, sự tỉnh táo vẫn - và sẽ còn - là điều không thể tự động hóa.

Thùy Liên

Nguồn Đại Đoàn Kết : https://daidoanket.vn/truoc-ai-su-tinh-tao-van-la-dieu-khong-the-tu-dong-hoa.html