TS. Trần Văn Tùng: Bảo hộ sở hữu trí tuệ là giấy thông hành để công nghệ Việt vươn xa

2 giờ trướcBài gốc

Bảo hộ sở hữu trí tuệ không chỉ là cam kết quốc tế mà còn là nền tảng cốt lõi cho sự phát triển của hệ sinh thái khoa học và công nghệ Việt Nam. Trong bối cảnh Việt Nam vừa bị đưa vào danh sách "Quốc gia ưu tiên theo dõi" (PFC) của Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) vào 30/4/2026, dư luận đang đặt ra nhiều câu hỏi về thực trạng vi phạm bản quyền số và phần mềm tại nội địa có thực sự "nặng nề" như đánh giá quốc tế.

Để có cái nhìn chuyên sâu và khách quan, Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với TS. Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Với kinh nghiệm nhiều năm lãnh đạo trong lĩnh vực khoa học, ông sẽ phân tích rõ những "nút thắt" hiện tại và lộ trình để Việt Nam vượt qua sức ép, khẳng định vị thế quốc gia tôn trọng trí tuệ sáng tạo.

TS. Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Ảnh: NP

Hệ lụy kép từ vấn nạn dùng phần mềm không bản quyền

Thưa TS. Trần Văn Tùng, việc USTR đưa Việt Nam vào danh sách PFC năm 2026 được xem là một "cú sốc" đối với môi trường đầu tư. Ông đánh giá như thế nào về mức độ sát thực của báo cáo này đối với hiện trạng tại Việt Nam?

TS. Trần Văn Tùng: Chúng ta cần nhìn thẳng vào sự thật một cách khách quan. Đánh giá của USTR phản ánh thực tế rằng hệ thống thực thi của chúng ta chưa bắt kịp tốc độ tinh vi của vi phạm bản quyền số. Khảo sát thực tế từ các liên minh bản quyền quốc tế và dữ liệu hạ tầng mạng cho thấy Việt Nam vẫn còn khá nhiều người dùng thường xuyên truy cập các nền tảng nội dung "lậu".

Đặc biệt, lĩnh vực bản quyền phần mềm trong các tổ chức vẫn là một thách thức lớn với tỷ lệ vi phạm được ghi nhận là không nhỏ. Dù chúng ta đã có Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi với nhiều khung hình phạt tăng nặng, nhưng thói quen sử dụng phần mềm bẻ khóa (crack) đã ăn sâu vào quy trình vận hành của không ít doanh nghiệp vừa và nhỏ. Đối với phía Mỹ, đây là sự xâm phạm nghiêm trọng đến quyền lợi kinh tế của các tập đoàn công nghệ lớn. Việc họ nâng mức cảnh báo lên PFC là một áp lực buộc chúng ta phải có những chuyển biến mang tính hệ thống hơn là chỉ xử lý các vụ việc nhỏ lẻ.

Ông vừa nhắc đến các tổ chức doanh nghiệp. Việc sử dụng phần mềm không bản quyền gây ra những hệ lụy gì cho chính nội lực công nghệ của nước nhà, thưa ông?

TS. Trần Văn Tùng: Hệ lụy này cực kỳ nguy hiểm và mang tính "kép". Về mặt an ninh thông tin, báo cáo của Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia năm 2025 chỉ ra rằng 82% vụ tấn công mã độc tại Việt Nam bắt nguồn từ các phần mềm bẻ khóa. Doanh nghiệp dùng bản crack là đang tự "mở cửa" cho tin tặc xâm nhập hệ thống dữ liệu quốc gia, gây rủi ro tê liệt vận hành.

Về mặt kinh tế sáng tạo, nó triệt tiêu động lực đổi mới nội địa. Một kỹ sư Việt Nam sẽ không còn tâm huyết đầu tư trí tuệ để viết một phần mềm hay nếu biết rằng sản phẩm đó sẽ bị bẻ khóa ngay sau khi ra mắt. Nếu chúng ta muốn vươn lên làm chủ công nghệ thay vì mãi đi gia công, thì việc tôn trọng bản quyền phải trở thành đạo đức kinh doanh tối thiểu.

Chặn đứng web lậu và hàng giả thương mại điện tử bằng định danh số

Vậy theo ông, đâu là những nguyên nhân khiến tình trạng vi phạm bản quyền số vẫn diễn biến phức tạp bất chấp các lệnh chặn kỹ thuật từ các nhà mạng?

TS. Trần Văn Tùng: Có ba nguyên nhân chính đang tồn tại. Thứ nhất là tính xuyên biên giới và ẩn danh của hạ tầng số. Các trang web lậu hiện nay thường thuê máy chủ đám mây tại các quốc gia có quy định lỏng lẻo và liên tục thay đổi tên miền chỉ sau vài giờ bị chặn.

Thứ hai là lợi nhuận từ quảng cáo bất hợp pháp (như cá độ, cờ bạc) trên các trang này quá lớn, tạo động lực cho các đối tượng duy trì hoạt động bất chấp rủi ro pháp lý.

Thứ ba, và cũng là nguyên nhân then chốt, chính là sự thiếu hụt các công cụ quản trị thông tin tự động và cơ sở dữ liệu liên thông. Hiện nay, việc xử lý vi phạm chủ yếu vẫn dựa trên báo cáo và thanh tra thủ công. Để kiểm soát hiệu quả, chúng ta cần một cơ chế phối hợp phản ứng nhanh giữa chủ thể quyền và cơ quan quản lý để thực hiện lệnh chặn (blocking) gần như tức thì khi phát hiện sai phạm.

Ứng dụng công nghệ để đột phá trong bảo hộ sở hữu trí tuệ

Thưa TS, Mỹ cho rằng năng lực giám định tại Việt Nam còn chậm. Ông nhận định thế nào về lộ trình hiện đại hóa khâu này trong năm 2026?

TS. Trần Văn Tùng: Đây chính là "điểm nghẽn" mà Chính phủ đang tập trung tháo gỡ. Hiện nay, một vụ kiện có thể kéo dài hàng năm trời vì chờ kết luận giám định chuyên môn. Để khắc phục, từ giữa năm 2026, chúng ta bắt đầu triển khai lộ trình ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào quy trình giám định.

Bảo hộ sở hữu trí tuệ không chỉ là cam kết quốc tế mà là 'giấy thông hành' bắt buộc để các sản phẩm công nghệ 'Made in Vietnam' có thể tự tin vươn ra và đứng vững trên chuỗi giá trị toàn cầu.

TS. Trần Văn Tùng

Cụ thể, hệ thống rà quét vi phạm tự động dự kiến vận hành vào quý III năm nay sẽ có khả năng tự động rà quét và so sánh các đối tượng nghi ngờ xâm phạm trên môi trường số với kho dữ liệu bảo hộ quốc gia. Điều này giúp rút ngắn thời gian phản hồi cho doanh nghiệp từ vài tháng xuống còn vài ngày, thậm chí vài giờ đối với các hành vi xâm phạm nhãn hiệu rõ ràng trên thương mại điện tử. Công nghệ phải là "vũ khí" để chúng ta đối đầu với vi phạm công nghệ cao. Việc hiện đại hóa này chính là cách thực chất nhất để thực hiện nhiệm vụ bảo hộ sở hữu trí tuệ.

Mới đây, Chính phủ đã ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg vào tháng 5/2026 về xử lý xâm phạm bản quyền. Ông đánh giá thế nào về tính thực thi của chỉ đạo này?

TS. Trần Văn Tùng: Công điện 38 là một mệnh lệnh hành động rất quyết liệt. Điểm đột phá lần này là Chính phủ giao trách nhiệm trực tiếp cho người đứng đầu các địa phương và các nhà cung cấp dịch vụ mạng (ISP). Các nhà cung cấp ISP không còn là bên trung gian vô can nữa, mà phải có trách nhiệm ngăn chặn dòng chảy của nội dung vi phạm trong vòng 12 giờ kể từ khi có yêu cầu.

Bên cạnh đó, việc buộc định danh điện tử qua VNeID đối với cá nhân livestream bán hàng sẽ chấm dứt thời kỳ kinh doanh hàng nhái ẩn danh. Tôi tin rằng với sự chỉ đạo sát sao của Chính phủ, Việt Nam sẽ chứng minh được cam kết thực chất của mình, không chỉ để đối phó với báo cáo của Mỹ mà để xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch.

Ông có lời khuyên nào dành cho các doanh nghiệp và các tổ chức khoa học công nghệ trước sức ép này?

TS. Trần Văn Tùng: Hãy coi bảo hộ sở hữu trí tuệ là một khoản đầu tư sinh lời và là lá chắn an toàn. Các doanh nghiệp cần chủ động rà soát lại hệ thống phần mềm của mình, loại bỏ các bản crack để tránh rủi ro pháp lý theo Nghị định 13/2025.

Đối với các nhà khoa học, hãy chủ động đăng ký xác lập quyền ngay khi có sáng chế. Chỉ khi toàn xã hội có ý thức thượng tôn pháp luật về trí tuệ, chúng ta mới có thể tạo ra một hệ sinh thái lành mạnh, đưa thương hiệu "Made in Vietnam" vươn ra toàn cầu một cách tự tin và bền vững.

Xin trân trọng cảm ơn TS. Trần Văn Tùng về cuộc trao đổi này!

Nam Phong

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/ts-tran-van-tung-bao-ho-so-huu-tri-tue-la-giay-thong-hanh-de-cong-nghe-viet-vuon-xa-251507.html