Tự chủ chiến lược trong quan hệ đối ngoại của đất nước trong kỷ nguyên mới

2 giờ trướcBài gốc

Bài viết phân tích khái niệm tự chủ chiến lược, làm rõ các yếu tố cấu thành, đánh giá những cơ hội và thách thức đặt ra trong kỷ nguyên mới, đồng thời đề xuất một số định hướng nhằm củng cố năng lực tự chủ chiến lược của đất nước trong quan hệ đối ngoại. Lập luận trung tâm của bài viết cho rằng tự chủ chiến lược không phải là sự biệt lập hay trung lập tuyệt đối, mà là khả năng chủ động lựa chọn, định hình và triển khai chính sách đối ngoại phù hợp với lợi ích quốc gia trong một môi trường quốc tế phức tạp và biến động.

Kỷ nguyên mới, thường được đặc trưng bởi toàn cầu hóa sâu rộng, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự gia tăng của các thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, an ninh mạng và dịch bệnh, đã làm thay đổi căn bản môi trường đối ngoại của các quốc gia. Trong bối cảnh đó, các quốc gia không chỉ đối diện với cơ hội hợp tác phát triển mà còn phải ứng phó với những rủi ro mang tính hệ thống và sự cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt.

Đối với một quốc gia đang phát triển, việc duy trì và nâng cao mức độ tự chủ chiến lược trong quan hệ đối ngoại có ý nghĩa sống còn. Tự chủ chiến lược cho phép quốc gia đó vừa hội nhập sâu rộng vào hệ thống quốc tế, vừa bảo đảm độc lập, chủ quyền và lợi ích cốt lõi. Tuy nhiên, trong thực tế, việc đạt được sự cân bằng giữa hội nhập và tự chủ là một bài toán phức tạp, đòi hỏi tầm nhìn chiến lược, năng lực thể chế và sự linh hoạt trong triển khai chính sách.

Ảnh minh họa: TTXVN

Khái niệm và nội hàm của tự chủ chiến lược

Tự chủ chiến lược trong quan hệ đối ngoại có thể được hiểu là khả năng của một quốc gia trong việc tự xác định mục tiêu, lựa chọn đối tác, định hình chính sách và triển khai hành động đối ngoại mà không bị lệ thuộc hay chi phối quá mức bởi bất kỳ chủ thể bên ngoài nào. Đây là một khái niệm mở, mang tính động, phản ánh mức độ độc lập tương đối của quốc gia - dân tộc, trong bối cảnh phụ thuộc lẫn nhau ngày càng gia tăng.

Nội hàm của tự chủ chiến lược bao gồm một số yếu tố cốt lõi. Thứ nhất là, tự chủ về chính trị, thể hiện ở việc quốc gia giữ vững đường lối đối ngoại độc lập, không bị áp đặt hoặc lệ thuộc vào các liên minh cứng nhắc. Thứ hai là, tự chủ về kinh tế, tức là có nền kinh tế đủ mạnh và đa dạng để giảm thiểu sự phụ thuộc vào một hoặc một số thị trường, đối tác cụ thể. Thứ ba là, tự chủ về an ninh, quốc phòng, đảm bảo khả năng tự bảo vệ trước các mối đe dọa truyền thống và phi truyền thống. Thứ tư là, tự chủ về thể chế và năng lực quản trị, giúp quốc gia - dân tộc linh hoạt thích ứng với những biến động bên ngoài.

Quan trọng hơn, tự chủ chiến lược không đồng nghĩa với khép kín, tự cô lập. Ngược lại, nó đòi hỏi mức độ hội nhập cao, nhưng là hội nhập có chọn lọc, dựa trên lợi ích quốc gia và khả năng kiểm soát rủi ro. Do đó, tự chủ chiến lược luôn gắn liền với nguyên tắc đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại.

Bối cảnh quốc tế mới và yêu cầu đặt ra

Kỷ nguyên mới đặt ra nhiều thách thức đối với việc duy trì tự chủ chiến lược.

Thứ nhất, sự gia tăng cạnh tranh giữa các cường quốc, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, thương mại và an ninh. Điều này tạo ra áp lực buộc các quốc gia nhỏ và vừa phải “chọn bên” hoặc ít nhất là điều chỉnh chính sách để phù hợp với lợi ích của các đối tác lớn.

Thứ hai, sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế ngày càng sâu sắc, đặc biệt thông qua chuỗi cung ứng toàn cầu, khiến các quốc gia dễ bị tổn thương trước những cú sốc bên ngoài. Đại dịch Covid-19 đã cho thấy rõ mức độ rủi ro của việc phụ thuộc vào một số nguồn cung hoặc thị trường nhất định.

Thứ ba, các thách thức phi truyền thống như biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng, an ninh mạng đòi hỏi sự hợp tác quốc tế sâu rộng, nhưng đồng thời cũng đặt ra bài toán về bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia trong không gian mới.

Trong bối cảnh đó, tự chủ chiến lược không còn là một lựa chọn mà trở thành một yêu cầu bắt buộc. Quốc gia nào không có đủ năng lực tự chủ sẽ dễ bị cuốn vào vòng xoáy cạnh tranh, mất đi khả năng định hình tương lai của chính mình.

Các yếu tố quyết định năng lực tự chủ chiến lược

Năng lực tự chủ chiến lược của một quốc gia không phải là một trạng thái cố định mà phụ thuộc vào nhiều yếu tố.

Trước hết là, sức mạnh tổng hợp quốc gia, bao gồm kinh tế, quân sự, khoa học - công nghệ và nguồn nhân lực. Một nền kinh tế vững mạnh, có khả năng đổi mới sáng tạo cao sẽ tạo nền tảng cho sự độc lập trong chính sách đối ngoại. Ngược lại, sự yếu kém về kinh tế thường dẫn đến phụ thuộc và giảm khả năng tự chủ.

Thứ hai là, năng lực thể chế và quản trị. Một hệ thống chính trị ổn định, minh bạch và hiệu quả sẽ giúp quốc gia phản ứng nhanh với các biến động bên ngoài và tận dụng tốt các cơ hội hợp tác. Ngược lại, sự trì trệ về thể chế có thể làm suy giảm khả năng tự chủ.

Thứ ba là, chiến lược đối ngoại và nghệ thuật ngoại giao. Việc xây dựng một chính sách đối ngoại linh hoạt, cân bằng giữa các đối tác lớn, đồng thời phát huy vai trò tại các diễn đàn đa phương sẽ giúp quốc gia nâng cao vị thế và giảm thiểu rủi ro bị lệ thuộc.

Thứ tư là, bản sắc và đồng thuận xã hội. Một xã hội có sự đồng thuận cao về mục tiêu phát triển và lợi ích quốc gia sẽ tạo ra sức mạnh nội sinh, giúp quốc gia kiên định với đường lối đối ngoại độc lập.

Thực tiễn và bài học kinh nghiệm

Thực tiễn quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã thành công trong việc duy trì tự chủ chiến lược thông qua chính sách đối ngoại cân bằng và linh hoạt. Những quốc gia này thường không tham gia vào các liên minh quân sự cứng nhắc, nhưng vẫn duy trì quan hệ hợp tác chặt chẽ với nhiều đối tác khác nhau. Một bài học quan trọng là việc đa dạng hóa quan hệ đối ngoại không chỉ về số lượng mà còn về chất lượng. Điều này giúp quốc gia tránh bị phụ thuộc vào một đối tác duy nhất và tăng khả năng “xoay trục” khi môi trường quốc tế thay đổi.

Bên cạnh đó, đầu tư vào khoa học - công nghệ và giáo dục được xem là chìa khóa để nâng cao tự chủ chiến lược. Trong kỷ nguyên số, quốc gia nào làm chủ được công nghệ sẽ có lợi thế lớn trong việc định hình chính sách và giảm thiểu phụ thuộc. Đồng thời, việc tham gia tích cực vào các thể chế đa phương cũng là một cách để gia tăng tự chủ. Thông qua các cơ chế này, quốc gia có thể bảo vệ lợi ích của mình, đồng thời góp phần định hình luật chơi quốc tế.

Định hướng củng cố, tăng cường tự chủ chiến lược trong kỷ nguyên mới

Để nâng cao tự chủ chiến lược trong quan hệ đối ngoại, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó tập trung:

Một là, cần tiếp tục kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa. Đây là nền tảng để quốc gia duy trì sự cân bằng trong quan hệ với các đối tác lớn, đồng thời tận dụng tối đa các cơ hội hợp tác.

Hai là, cần đẩy mạnh phát triển kinh tế theo hướng bền vững và đổi mới sáng tạo. Việc xây dựng một nền kinh tế có giá trị gia tăng cao, ít phụ thuộc vào bên ngoài sẽ giúp tăng cường khả năng tự chủ.

Ba là, cần đầu tư mạnh vào khoa học - công nghệ và chuyển đổi số. Trong kỷ nguyên mới, công nghệ không chỉ là động lực phát triển mà còn là công cụ bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia.

Bốn là, cần nâng cao năng lực dự báo và hoạch định chính sách. Một hệ thống thông tin và phân tích chiến lược hiệu quả sẽ giúp quốc gia chủ động trước các biến động quốc tế.

Năm là, cần tăng cường xây dựng sức mạnh mềm, bao gồm văn hóa, giá trị và uy tín quốc tế. Sức mạnh mềm giúp quốc gia gia tăng ảnh hưởng mà không cần sử dụng đến sức mạnh cưỡng chế.

Tự chủ chiến lược trong quan hệ đối ngoại là một yêu cầu tất yếu trong kỷ nguyên mới, nơi mà sự phụ thuộc lẫn nhau và cạnh tranh chiến lược cùng tồn tại. Đó không phải là sự tách biệt khỏi thế giới, mà là khả năng hội nhập một cách chủ động và có chọn lọc, dựa trên lợi ích quốc gia. Để đạt được điều này, cần có sự kết hợp hài hòa giữa sức mạnh nội sinh và chiến lược đối ngoại linh hoạt. Trong đó, phát triển kinh tế, nâng cao năng lực thể chế, đầu tư vào khoa học - công nghệ và xây dựng đồng thuận xã hội là những yếu tố then chốt.

Trong một thế giới đầy biến động, quốc gia nào giữ được tự chủ chiến lược sẽ có khả năng định hình tương lai của mình, bảo vệ lợi ích cốt lõi và đóng góp tích cực vào hòa bình, ổn định và phát triển chung của cộng đồng quốc tế.

Thiếu tướng, PGS, TS NGUYỄN VĂN SÁU, Phó viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam

Nguồn QĐND : https://www.qdnd.vn/chinh-tri/cac-van-de/tu-chu-chien-luoc-trong-quan-he-doi-ngoai-cua-dat-nuoc-trong-ky-nguyen-moi-1038951