Từ Gaza đến cuộc chiến Mỹ - Iran: Một Trung Đông mới đang hình thành

8 giờ trướcBài gốc

Bước ngoặt từ ngày 7/10

Sáng sớm ngày 7/10/2023, từ một đường hầm dưới Dải Gaza, thủ lĩnh Hamas khi đó là Yahya Sinwar đã ra lệnh phát động cuộc tấn công quy mô lớn vào Israel. Hàng nghìn tay súng vượt qua hàng rào biên giới, mở đầu cho một cuộc xung đột kéo dài và nhanh chóng lan rộng ra toàn khu vực.

Nhiều nhà phân tích cho rằng sự kiện này đã tạo ra bước ngoặt địa chính trị lớn, có thể so sánh với làn sóng Mùa xuân Ảrập năm 2011 hoặc những thay đổi sau khi Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, khi bản đồ Trung Đông được vẽ lại sau sự sụp đổ của Đế chế Ottoman.

Tuy nhiên, diễn biến sau đó không diễn ra theo hướng mà những người khởi xướng mong đợi.

“Đây là một tính toán sai lầm nghiêm trọng dẫn đến hậu quả thảm khốc. Sự kiện ngày 7/10/2023 đó đã thay đổi hoàn toàn diện mạo của Trung Đông”

Ông Bilal Saab
Nghiên cứu viên của Chatham House, cựu quan chức Lầu Năm Góc dưới thời Tổng thống Donald Trump nhiệm kỳ đầu

Gần 30 tháng sau, Trung Đông đã thay đổi sâu sắc. Israel nổi lên như lực lượng quân sự chiếm ưu thế rõ rệt trong khu vực, trong khi nhiều đối thủ của nước này bị suy yếu nghiêm trọng hoặc mất lãnh đạo. Hệ thống các lực lượng vũ trang liên kết với Iran - thường được gọi là “trục kháng chiến” - cũng đứng trước những thách thức lớn chưa từng có.

Cán cân quyền lực thay đổi

Một trong những diễn biến gây chấn động là việc Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei thiệt mạng trong cuộc không kích chung của Mỹ và Israel. Sự kiện này khiến tương lai của hệ thống quyền lực tại Iran trở nên bất định.

Trong nhiều thập niên, Tehran đóng vai trò trung tâm trong việc hỗ trợ và tài trợ cho các lực lượng đồng minh như Hezbollah tại Lebanon hay lực lượng Houthi ở Yemen. Mạng lưới này từng được xem là công cụ quan trọng giúp Iran mở rộng ảnh hưởng và tạo thế răn đe trong khu vực.

Tuy nhiên, sau chuỗi xung đột kéo dài, nhiều cấu phần của mạng lưới này đã suy yếu đáng kể. Một số lãnh đạo bị loại khỏi vòng chiến, các cơ sở hạ tầng quân sự bị phá hủy, trong khi nhiều khu vực chiến sự rơi vào tình trạng hỗn loạn.

Trong khi đó, Israel tiếp tục mở rộng các chiến dịch quân sự nhằm vào các mục tiêu mà họ cho là đe dọa an ninh quốc gia.

Một binh sĩ Israel chĩa vũ khí về phía thành phố Gaza hồi tháng 10 năm ngoái. Ảnh: The Washington Post

Thủ tướng Benjamin Netanyahu trở thành nhân vật trung tâm trong chiến lược quân sự của Israel. Dù đối mặt với nhiều tranh cãi chính trị trong nước và các sức ép quốc tế, ông vẫn duy trì quyền lực và theo đuổi mục tiêu củng cố ưu thế quân sự của Israel.

Ở phía bên kia Đại Tây Dương, Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình cục diện. Sau khi trở lại Nhà Trắng, ông đã đưa Mỹ vào cuộc xung đột với Iran, một bước đi được đánh giá là làm gia tăng mức độ căng thẳng tại Trung Đông.

Israel mạnh hơn nhưng cũng cô lập hơn

Nhiều chuyên gia an ninh Israel cho rằng, nước này hiện ở vị thế quân sự thuận lợi hơn so với nhiều giai đoạn trước đây. Các mối đe dọa lớn dọc biên giới đã bị suy yếu, trong khi năng lực răn đe của Israel được củng cố. Tuy nhiên, vị thế này cũng đi kèm với những thách thức.

Tổng thống Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tại Nhà Trắng hồi tháng 9/2025. Ảnh: The Washington Post

“Mặc dù các nhà lãnh đạo vùng Vịnh muốn chế độ Iran sụp đổ, nhưng họ cũng lo ngại về việc Israel dễ dàng nổ súng bất cứ lúc nào”

Ông Bilal Saab
Nghiên cứu viên của Chatham House, cựu quan chức Lầu Năm Góc dưới thời Tổng thống Donald Trump nhiệm kỳ đầu

Israel phải đối mặt với sự chỉ trích từ nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế liên quan đến hậu quả nhân đạo của cuộc chiến tại Gaza. Đồng thời, tình trạng căng thẳng với người Palestine vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.

Hàng chục nghìn người Palestine đã thiệt mạng trong các cuộc giao tranh, trong khi nhiều khu vực tại Dải Gaza bị tàn phá nặng nề. Tại Bờ Tây, tranh chấp đất đai và bạo lực tiếp tục diễn ra, khiến triển vọng cho một giải pháp chính trị lâu dài vẫn còn xa vời.

Tương lai bất định của Iran

Sau cái chết của Lãnh tụ Tối cao Khamenei, Iran bước vào giai đoạn chuyển giao quyền lực đầy phức tạp. Các phe phái chính trị và quân sự trong nước được cho là đang tìm cách định hình trật tự mới.

Một số nhà phân tích cho rằng, khả năng xuất hiện một chính phủ dân cử tự do trong ngắn hạn là khá thấp. Thay vào đó, kịch bản một chính quyền quân sự hoặc một cấu trúc quyền lực mới do Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) chi phối được xem là khả thi hơn.

Một cột khói bốc lên ở Tehran sau vụ nổ hôm 2/3. Ảnh: Getty Images

Bên cạnh đó, nguy cơ bất ổn xã hội cũng gia tăng khi các cuộc biểu tình và xung đột nội bộ có thể bùng phát trong bối cảnh kinh tế khó khăn và sức ép quốc tế gia tăng.

Các cường quốc khu vực điều chỉnh chiến lược

Sự thay đổi cán cân quyền lực cũng buộc nhiều quốc gia Trung Đông điều chỉnh chiến lược.

Ảrập Xêút nổi lên như một trung tâm kinh tế và chính trị ngày càng quan trọng. Với nguồn lực tài chính lớn và tham vọng cải cách, Riyadh đang tìm cách đóng vai trò lớn hơn trong việc định hình trật tự khu vực.

Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ cũng thể hiện tham vọng mở rộng ảnh hưởng, đặc biệt tại Trung Đông và khu vực Địa Trung Hải.

Tuy nhiên, quan hệ giữa hai quốc gia này vẫn tồn tại nhiều nghi ngờ chiến lược, khiến khả năng hình thành một liên minh khu vực ổn định vẫn chưa rõ ràng.

Ảnh vệ tinh chụp hôm 3/3 cho thấy thiệt hại tại căn cứ tên lửa Tabriz ở Iran. Ảnh: Soar Atlas/Airbus

Các quốc gia vùng Vịnh từng đặt nhiều kỳ vọng vào sự bảo đảm an ninh của Mỹ, cũng đang xem xét lại chính sách đối ngoại. Nhiều nước tăng cường quan hệ với các đối tác khác như Trung Quốc hay Ấn Độ, đồng thời duy trì kênh đối thoại với Nga.

Một trật tự mới đang hình thành

Trong nhiều thập niên, Trung Đông vận hành theo một cấu trúc tương đối rõ ràng: Iran đóng vai trò trung tâm gây sức ép, Mỹ là bên bảo đảm an ninh, Israel là cường quốc quân sự nhưng bị kiềm chế, còn các quốc gia vùng Vịnh cung cấp nguồn lực tài chính cho ổn định khu vực.

Cấu trúc đó hiện đang thay đổi nhanh chóng.

Israel ngày càng mạnh về quân sự nhưng cũng đối mặt nguy cơ bị cô lập ngoại giao. Iran đứng trước khả năng tái cấu trúc quyền lực. Các quốc gia khu vực tìm cách cân bằng giữa nhiều đối tác lớn trong bối cảnh trật tự quốc tế biến động.

Tại Gaza - nơi khởi nguồn của chuỗi xung đột hiện nay - những đống đổ nát vẫn nhắc nhở rằng cuộc khủng hoảng chưa kết thúc. Tương lai của khu vực có thể phụ thuộc vào những quyết định được đưa ra tại nhiều trung tâm quyền lực khác nhau, từ Washington, Tehran đến Riyadh và Ankara.

Điều chắc chắn duy nhất lúc này là Trung Đông đang bước vào một giai đoạn mới, với nhiều biến số khó dự đoán và những hệ quả có thể kéo dài trong nhiều năm tới.

Hồng Nhung

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/tu-gaza-den-cuoc-chien-my-iran-mot-trung-dong-moi-dang-hinh-thanh-10408762.html