Từ Meta đến SpaceX, cổ phiếu hai lớp giúp nhà sáng lập có quyền lực ra sao?

một giờ trướcBài gốc

Dù cổ phiếu hai lớp không hề hiếm tại nước Mỹ, đặc biệt ở các công ty do nhà sáng lập điều hành, nhưng đây vẫn là một trong những vấn đề bị các tổ chức giám sát quản trị doanh nghiệp chỉ trích gay gắt nhất.

Những người ủng hộ cho rằng nhà sáng lập có tầm nhìn cần được bảo vệ khỏi áp lực ngắn hạn từ thị trường. Trong khi đó, giới phê bình cảnh báo việc tập trung quyền lực vào tay một nhóm lãnh đạo nội bộ sẽ làm suy yếu tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Với nhiều nhà đầu tư, thành tích xây dựng doanh nghiệp của Elon Musk, nhà sáng lập kiêm giám đốc điều hành SpaceX, cùng sức ảnh hưởng công chúng khổng lồ khiến các lo ngại về quản trị trở thành “cái giá chấp nhận được”, miễn là lợi nhuận tiếp tục tăng.

Tuy nhiên, một số người khác đặt câu hỏi liệu Elon Musk có thể dành đủ thời gian và sự tập trung cho hàng loạt dự án nổi bật mà ông đang theo đuổi hay không.

Cấu trúc cổ phiếu hai lớp là gì?

Hiểu đơn giản, cổ phiếu được chia thành hai loại trong mô hình này. Một loại có quyền biểu quyết lớn hơn loại còn lại. Những cổ phiếu có quyền biểu quyết cao thường do người sáng lập doanh nghiệp hoặc người nội bộ nắm giữ.

Trong trường hợp của SpaceX, cổ phiếu loại B có 10 phiếu bầu cho mỗi cổ phiếu, còn cổ phiếu loại A chỉ có một phiếu bầu. Sau đợt IPO (phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng) của SpaceX, Elon Musk sẽ nắm phần lớn cổ phiếu loại B, giúp tỉ phú giàu nhất thế giới có quyền kiểm soát đáng kể với các quyết định của cổ đông.

Vì sao cổ phiếu hai lớp gây tranh cãi?

Những nhà phê bình cho rằng nguyên tắc “một cổ phiếu, một phiếu bầu” là nền tảng của nền dân chủ cổ đông. Vì vậy, bất kỳ mô hình doanh nghiệp nào trao nhiều quyền hơn cho một nhóm nhà đầu tư, dù họ nắm số cổ phiếu ngang nhau, đều khiến quyền lực bị tập trung vào tay số ít người.

“Hệ thống nhà sáng lập luôn đúng theo thời gian có thể khiến ban lãnh đạo trở nên bảo thủ và không nhận ra nhu cầu thay đổi chiến lược”, Council of Institutional Investors, một nhóm nhà đầu tư lớn vốn lâu nay phản đối cổ phiếu hai lớp, nhận định.

Cổ phiếu hai lớp có giúp doanh nghiệp hoạt động tốt hơn?

Theo một nghiên cứu năm 2024 được công bố trên Harvard Law School Forum on Corporate Governance, trung bình các công ty thuộc chỉ số Russell 3000 có cấu trúc cổ phiếu hai lớp hoặc nhiều lớp hoạt động tốt hơn các doanh nghiệp chỉ có một loại cổ phiếu trong khoảng thời gian 5 năm và 10 năm.

Harvard Law School Forum on Corporate Governance là diễn đàn học thuật thuộc Trường Luật Harvard (Mỹ), chuyên đăng tải các bài nghiên cứu, phân tích và bình luận về quản trị doanh nghiệp, thị trường tài chính, hội đồng quản trị, quyền cổ đông và các vấn đề pháp lý liên quan đến doanh nghiệp.

Russell 3000 là chỉ số chứng khoán đại diện cho khoảng 3.000 công ty niêm yết lớn nhất tại Mỹ, do FTSE Russell xây dựng và quản lý. Chỉ số này bao phủ khoảng 98% tổng giá trị vốn hóa thị trường chứng khoán Mỹ, nên thường được xem là thước đo khá toàn diện của thị trường cổ phiếu Mỹ. FTSE Russell là công ty chuyên xây dựng và quản lý các chỉ số chứng khoán toàn cầu, thuộc sở hữu của London Stock Exchange Group (LSEG).

Tuy nhiên, một nghiên cứu khác của European Corporate Governance Institute cho thấy lợi thế định giá của các công ty có cấu trúc cổ phiếu hai lớp thường giảm dần theo thời gian. Khoảng 7 đến 9 năm sau IPO, cổ phiếu của các công ty này thường bị thị trường định giá thấp hơn so với những doanh nghiệp chỉ có một loại cổ phiếu.

European Corporate Governance Institute (ECGI) là tổ chức nghiên cứu độc lập chuyên về quản trị doanh nghiệp, có trụ sở tại Bỉ. Tổ chức này tập hợp các giáo sư luật, chuyên gia tài chính, nhà kinh tế học và nhà nghiên cứu từ nhiều trường đại học, viện nghiên cứu hàng đầu châu Âu và thế giới để nghiên cứu các vấn đề như quản trị doanh nghiệp, quyền cổ đông, hội đồng quản trị, thị trường tài chính, cấu trúc sở hữu doanh nghiệp, quy định pháp lý liên quan đến công ty và đầu tư.

Nhà đầu tư có quan tâm không?

“Hiện nay, phần lớn nhà đầu tư không còn xem quyền biểu quyết là điều quan trọng nữa và đó là điều đáng tiếc”, Brian Jacobsen, chiến lược gia kinh tế trưởng tại công ty quản lý tài sản Annex Wealth Management, nhận định.

Ngoài ra, với các công ty gắn chặt với hình ảnh nhà sáng lập nổi tiếng như SpaceX, nhà đầu tư có thể càng sẵn sàng đánh đổi quyền biểu quyết để có cơ hội tham gia vào doanh nghiệp.

“Một số nhà đầu tư có thể xem đây là sự đánh đổi nghiêm trọng về quản trị, còn những người khác cho rằng đó là cái giá phải trả để tiếp cận một trong số ít công ty có quy mô và vị thế như SpaceX”, Lukas Muehlbauer, chuyên viên nghiên cứu của IPOX, nhận xét.

IPOX là công ty nghiên cứu và phân tích tài chính chuyên theo dõi thị trường IPO.

Những công ty nào khác cũng có cổ phiếu hai lớp?

Alphabet (công ty mẹ Google), Meta, Palantir Technologies, Strategy và Berkshire Hathaway nằm trong số các doanh nghiệp có từ hai loại cổ phiếu trở lên.

Infographic: SV

SpaceX công khai hồ sơ IPO bom tấn

SpaceX hôm 20/5 đã công khai hồ sơ IPO, lần đầu hé lộ chi tiết tài chính của công ty, đồng thời theo đuổi tham vọng đưa con người lên sao Hỏa và xây dựng trung tâm dữ liệu AI trong không gian.

Đợt niêm yết này được dự báo có thể trở thành màn IPO đầu tiên tại Mỹ đạt định giá nghìn tỉ USD, đồng thời mở đường cho hàng loạt thương vụ IPO lớn khác trong những tháng tới, gồm cả từ OpenAI và Anthropic.

Nếu IPO thành công, SpaceX sẽ ngay lập tức trở thành một trong những công ty đại chúng giá trị nhất thế giới, đồng thời là doanh nghiệp niêm yết thứ hai trong đế chế của Elon Musk vượt mốc vốn hóa 1.000 tỉ USD sau Tesla.

Từ khi thành lập năm 2002, SpaceX đã phát triển thành công ty vũ trụ lớn nhất thế giới nhờ phóng hàng nghìn vệ tinh Internet Starlink. Công nghệ tên lửa tái sử dụng của SpaceX đã làm thay đổi hoàn toàn bài toán kinh tế ngành không gian, buộc Blue Origin của Jeff Bezos phải chạy theo.

Dù SpaceX nổi tiếng nhờ chế tạo tên lửa và phóng vệ tinh, phần lớn doanh thu 18,67 tỉ USD của công ty năm ngoái lại đến từ dịch vụ Internet vệ tinh Starlink. Trong khi đó, động lực tăng trưởng tương lai của SpaceX được cho là phụ thuộc lớn vào các lĩnh vực liên quan AI. Hồ sơ IPO cho thấy bộ phận xAI của SpaceX (hiện gọi là SpaceXAI) vẫn thua lỗ.

Một đợt IPO thành công có thể định giá SpaceX ở mức kỷ lục 1.750 tỉ USD, giúp Elon Musk tiến gần hơn tới việc trở thành người đầu tiên trong lịch sử sở hữu tài sản nghìn tỉ USD. Điều này cũng được xem là sự ghi nhận cho nhiều năm tỉ phú giàu nhất thế giới theo đuổi những ý tưởng từng bị cho là phi lý, chẳng hạn phát triển tên lửa có thể hạ cánh và tái sử dụng.

Hồ sơ pháp lý được công bố đúng vào thời điểm quan trọng với SpaceX, khi công ty đang chuẩn bị thử nghiệm tên lửa Starship thế hệ mới.

Các kế hoạch đưa người lên Mặt trăng, sao Hỏa và mở rộng mạng Internet vệ tinh Starlink đều phụ thuộc vào Starship. Vụ phóng thử Starship thế hệ mới dự kiến diễn ra hôm 19/5 nhưng hiện được dời sang cuối tuần này.

Reuters trước đó cho biết hội đồng quản trị đã trao cho Elon Musk quyền kiểm soát SpaceX, nhưng phần lớn gói thù lao của ông gắn với các mục tiêu cực kỳ tham vọng, như xây dựng thuộc địa lâu dài trên sao Hỏa với ít nhất 1 triệu người và phát triển các trung tâm dữ liệu trong không gian với năng lực tính toán tương đương 100 terawatt điện, tức ngang khoảng 100.000 lò phản ứng hạt nhân công suất 1 gigawatt.

Hồ sơ IPO cho thấy Elon Musk sẽ tiếp tục nắm 85,1% quyền biểu quyết của SpaceX.

Reuters tuần trước đưa tin SpaceX dự kiến niêm yết sớm nhất vào ngày 12/6, bắt đầu roadshow giới thiệu với nhà đầu tư từ ngày 4/6 và có thể bán cổ phiếu từ ngày 11/6.

Các nhà phân tích và học giả cho rằng sức hút cá nhân của Elon Musk có thể quan trọng hơn cả nền tảng kinh doanh thực tế của SpaceX với một số nhà đầu tư, do hiện không có công ty vũ trụ nào đủ tương đồng để làm chuẩn định giá.

SpaceX đang nhắm tới thị trường tổng trị giá khoảng 28.500 tỉ USD trên nhiều lĩnh vực kinh doanh, trong đó phần lớn doanh thu tiềm năng liên quan AI.

Các số liệu này, lần đầu tiên được SpaceX công bố trong hồ sơ S-1 gửi Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC), cho thấy công ty hiện phụ thuộc vào doanh thu từ Starlink, nhưng tin rằng tương lai dài hạn sẽ nằm ở AI và hạ tầng liên quan, dù các mảng này hiện vẫn chưa có lãi. Hồ sơ S-1 là tài liệu đăng ký mà các công ty nộp lên SEC khi muốn IPO.

Hồ sơ IPO cho thấy SpaceX áp dụng nhiều điều khoản hạn chế nghiêm trọng quyền của cổ đông, gồm yêu cầu tranh chấp pháp lý phải giải quyết bằng trọng tài, giới hạn nơi được phép khởi kiện và gần như bảo vệ Elon Musk khỏi nguy cơ bị sa thải bởi bất kỳ ai ngoài chính ông.

Trong quý I/2026, SpaceX đạt doanh thu 4,69 tỉ USD, tăng từ 4,07 tỉ USD cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, công ty lỗ 1,27 USD/cổ phiếu, cao hơn nhiều so với mức lỗ 18 cent cùng kỳ năm ngoái.

Quy mô đợt IPO cũng làm nổi bật cấu trúc ngày càng gắn kết giữa các công ty trong hệ sinh thái kinh doanh của Elon Musk, gồm cả xAI, công ty xe điện Tesla và hãng công nghệ cấy chip não Neuralink.

Hồi tháng 2, SpaceX đã sáp nhập với xAI trong thương vụ định giá công ty ở mức 1.250 tỉ USD.

Sơn Vân

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/tu-meta-den-spacex-co-phieu-hai-lop-giup-nha-sang-lap-co-quyen-luc-ra-sao-252061.html